Het boek bevat de volgende artikelen: Inleiding: Op zoek naar de Onzichtbare Man (p. 7-13) Hoofdstuk 1: Een leerling van de dorpsgek (p. 14-20); Naschrift in 1986: Paranoia & Horror Psychologiae (p. 20-42, noten p. 172-174). Hoofdstuk 2: De God Denkbaar uit zijn droom ontwaakt (p. 43-73, noten p. 174-185). Hoofdstuk 3: Vijfendertig jaar W.F. Hermans of: Forum overtroffen (p. 74-91, noten p. 185-191). Hoofdstuk 4: Vade retro Satanas! (p. 92-148, noten p. 192-199) Hoofdstuk 5: Ik draag een helm met vederbos (p. 149-171, noten p. 200-203 In zijn inleiding, getiteld ‘Op zoek naar de Onzichtbare Man’, verklaart Huug Kaleis dat hij deze verzameling essays beschouwt als een zoektocht naar de onzichtbare man, de raadselachtige Willem Frederik Hermans. Kaleis doet verslag van zijn pogingen om zoveel mogelijk de vanuit het verborgene komende stemmen van Hermans op te vangen. Daarbij vergelijkt hij schrijvers met misdadigers: ze komen steeds, dwangmatig, naar dezelfde plek van de misdrijf terug en onthullen daarbij op den duur hun verborgen motieven. In zijn boek Schrijvers binnenste buiten uit 1969 betitelde hij zijn methode als psychokritiek. Hij zette zich daarbij af tegen de close-readers van Merlyn. Kaleis’ essay, ‘De God Denkbaar uit zijn droom ontwaakt’, publiceerde hij in 1970 in Tirade (14 (1970) 161 (nov) 525-548). Het was het eerste essay waarin het hele werk van Hermans, voorzover tot in dat jaar bekend, werd behandeld. Hij neemt het in herziene vorm, aangevuld met noten, als hoofdstuk 2 van zijn bundel op. Bij verschijnen in 1970 lokte het stuk kritische reacties uit. Een daarvan was van de hand van J.J. van Dijk onder de titel ‘W.F. Hermans: de geheimzinnige dorpsgek’ (in: Hollands maandblad: 12 (1970-1971) 279 (feb 1971) 30-37) . Kaleis’ polemische repliek op dit stuk ‘Een leerling van de dorpsgek’ (Hollands maandblad: 12 (1970-1971) 280 (mrt 1971) 27-30 ) heeft hij nu opnieuw afgedrukt, ter verduidelijking en verdediging van zijn psychokritische aanpak en van zijn positie in de literaire kritiek. Dit geldt nog sterker voor het naschrift uit 1986. Deze repliek en het naschrift uit 1986, getiteld ‘Paranoia & Horror Psychologiae’ vormen samen hoofdstuk 1. De andere stukken in de bundel, ‘Vijfendertig jaar W.F. Hermans, of Forum overtroffen’ uit 1981 (in de bundel hoofdstuk 3) en ‘Ik draag een helm met vederbos’ uit 1986 (in de bundel hoofdstuk 5) spreken volgens Kaleis voor zichzelf. Dit geldt niet voor ‘‘Vade retro Satanas!’ (hoofdstuk 4) , waarin hij zich keert tegen een nieuwe generatie critici, door wie Hermans volgens Kaleis opnieuw betwist en miskend wordt. Hij eindigt zijn inleiding met het uitspreken van zijn vaste wil om W.F. Hermans te blijven verdedigen en te blijven verklaren. De hoofdstukken zijn afzonderlijk samengevat, met uitzondering van hoofdstuk 1 en hoofdstuk 2 die in samenhang zijn besproken (Kaleis De God Denkbaar uit zijn droom ontwaakt). Zie voor de samenvattingen van hoofdstuk 3 (Kaleis Vijfendertig jaar), 4 (Kaleis Vade retro Satanas!) en 5 (Kaleis Ik draag een helm met vederbos) aldaar. Koen Vermeiren opent zijn recensie van de bundel van Kaleis In: Kreatief: 21 (1987) 5 (dec) 113-117) met een kritische opmerking over de gehele Noordnederlandse literatuurkritiek in dag- en weekbladen. Het valt hem op dat de critici meer bezig zijn met elkaar in de haren te vliegen dan om het gelezen werk te bespreken. Het blijkt de gewoonte in elke recensie het halve literaire wereldje te bekladden en beschimpen met hatelijke oprispingen die alleen maar een emotionele oorsprong hebben. Men lijkt het als een uiting van levenslust te beschouwen, in tegenstelling tot de brave, bezadigde Vlamingen die niet kunnen polemiseren. ‘Over de dag- en weekbladkritiek in Vlaanderen valt inderdaad weinig te zeggen, aangezien die bijna niet bestaat’, aldus Vermeiren, die de polemiek in Nederland echter kleinzielig, vol ressentimenten noemt. Wat er in literaire tijdschriften en essaybundels wordt gepubliceerd, noemt hij van een andere orde, die zijn meestal het resultaat van serieuze kritische arbeid. Hij was dan ook verbaasd toen hij de bundel van Kaleis las. Vermeiren zelf heeft meer dan gemiddelde belangstelling voor het werk van Hermans, hij heeft in 1986 een boek over Hermans en Wittgenstein gepubliceerd, de bewerking van een doctoraal proefschrift (Hes, 1986) dat matig en oppervlakkig werd gerecenseerd. Kennelijk te moeilijk en te diepgravend, meent Vermeiren. De auteur verwachtte veel van de bundel van Kaleis, op de markt gebracht door een gerenommeerde uitgeverij, maar helaas blijkt de auteur helemaal af te glijden naar het bedenkelijke niveau van de Nederlandse literaire dagbladpers. Hij slaat wild om zich heen in zijn strijd tegen andere recensenten en literatuurwetenschappers, en is niet in staat enige kritische afstand te bewaren tegenover het werk van Hermans, die hij verafgoodt. De aankondiging dat het boek van Kaleis het hele oeuvre van Hermans zou omvatten, klopt ook niet. Vermeiren heeft ook z’n bedenkingen tegen de werkwijze van Kaleis, z’n psychokritische methode. Een psychologische analyse van proza kan resultaten afwerpen, maar het is wel glad ijs. Bovendien had Hermans zelf grote bezwaren tegen de psychologie als wetenschap. Kaleis herleidt vrijwel het gehele werk van Hermans tot het hoofdthema van de almacht. Dit lijkt Vermeiren een ontoelaatbare veralgemening. Vervolgens gaat Vermeiren in op Kaleis’ reactie op Vermeirens eigen werk. Deze reactie vindt hij te gemakzuchtig. Aan de ene kant probeert Kaleis, die volgens Vermeiren weinig van Wittgenstein begrijpt, in zijn reactie (een voetnoot) de fundamenten waarop Vermeirens interpretaties steunen aan het wankelen brengen, aan de andere kant spreekt hij van scherpzinnige, boeiende, wetenschappelijke beschouwingen die hij vervolgens gebruikt om er Jap Goedegebuure mee om de oren te slaan. Veel geschreeuw en weinig wol, is de conclusie van Vermeiren. Joris Gerits (Boekengids: 66 (1988) 3 (mrt) 213-215) geeft in het kort de inhoud van de bundel weer en beperkt zich in zijn commentaar tot de opmerking dat het werk van Hermans ook een aanleiding en voorwendsel voor Kaleis is om zijn eigen opvattingen over literatuur onder de aandacht te brengen. Frans A. Janssen (Literatuur: 5 (1998) 4 (juli-aug) 253-254) noemt de essays goed geschreven. Verder hebben ze geen literair-wetenschappelijke pretenties en een polemische toon. Ze bevatten volgens hem een aantal treffende karakteriseringen. Drie van de gebundelde artikelen kunnen als substantiële beschouwingen worden aangemerkt, de twee overige vormen polemisch lawaai, ook al bevat een lang stuk tegen de critici Goedegebuure en Peters een lezenswaardige beschouwing over Geyerstein’s dynamiek. Janssen noemt de psychologische (hier in feite psychoanalytische) benadering van het werk van Hermans op zichzelf een welkome aanvulling op de reeks studies over een auteur die meer dan eens gewezen heeft op de grote betekenis van Freud voor symbolen in zijn werk. Kaleis wijst in wat Janssen het kernessay van de bundel noemt (‘De God Denkbaar uit zijn droom ontwaakt’) op het hoofdthema in het werk van Hermans; het Freudiaanse thema van de Almacht, ‘de dodelijke gewonde narcistische Almacht’. De beschouwingen van Kaleis zijn acceptabel tot het moment waarop hij roman- en verhaalpersonages gaat identificeren met de schepper ervan. Zo vermeldt Kaleis dat zijn analyse van de hoofdpersoon van het verhaal Manuscript in een kliniek gevonden ook geldig is voor de ‘satanische’ auteur Hermans die een bladzijde verderop zonder enige ironie een ‘anaal-erotisch karakter’ wordt toegeschreven (geheel conform de ideeën van de psychokritische school, voegt Janssen eraan toe). Verhelderend noemt hij het opstel over Hermans’ schrijverschap, ‘Ik draag en helm met vederbos’. In een derde opstel, ‘Vijfendertig jaar W.F. Hermans of: Forum overtroffen’, wordt gesteld dat Hermans de meest rigoureuze verwezenlijking van Forum is die zich laat denken: vorm en vent verenigd. Wie Hermans’ opvattingen over Forum kent, zal het niet met deze opvattingen eens zijn. Ondanks de genoemde bezwaren is dit boek, meent Janssen, juist door zijn psychoanalytische benaderingswijze, heel welkom. Bart Vervaeck (Yang: 24 (1988) 138 (juli-sep) 72-73) meent dat Kaleis zich wil opwerpen als opperpriester van de God Hermans die het domme volk (de lezers) het woord van God/Hermans zal uitleggen. Hij doet dit niet via de literatuurwetenschap (‘deze geleerde aangelegenheid’), maar bedient zich volgens Vervaeck van orakeltechniek: het duiden van beelden en gebeurtenissen als symbolen van een dieper liggende werkelijkheid, met name het onbewuste. Uit de concrete toepassing blijkt dat die benadering weinig meer is dan een vulgariserende toepassing van enkele alom bekende freudiaanse concepten, meent Vervaeck, die vindt dat dit met Freud weinig meer te maken heeft. Hij vindt de stijl van Kaleis vermoeiend. Het is iemand die het altijd beter weet dan anderen en zich bovendien overgeeft aan een vrijwel eindeloze reeks scheldpartijen, met name tegen Carel Peeters en Jaap Goedegebuure. Ook de studie van G.F.H. Raat kan geen genade vinden. Wat Kaleis hier tegenoverstelt, is bedroevend van kwaliteit, meent Vervaeck. Bij dit alles komt nog de blinde verering die dienaar Kaleis voelt voor zijn Heer, Hermans. Wie zich niet stoort aan de bijna hysterische stijl, kan hier en daar iets interessants vinden, bijvoorbeeld het essay over Geyerstein’s dynamiek. Verder is het vooral een vertoon van kleinzieligheid, besluit Vervaeck. Martien de Jong tenslotte (Dietsche warande & Belfort: 133 (1988) 7 (sep) 530-536) begint zijn recensie met de opmerking dat Kaleis in zijn essaybundel Schrijvers binnenste buiten uit 1969 niet alleen een aanval deed op de cultus van autonomie en close-reading in de toenmalige literaire kritiek, maar ook een pleidooi hield voor een subjectieve omgang met literatuur. Hij kondigde daarbij zij eigen methode aan, de psychokritiek, die teruggaat op de Franse criticus Charles Mauron. De Jong meent dat Kaleis Maurons theorie verkeerd heeft begrepen en zijn praktijk verkeerd nagevolgd. Volgens De Jong heeft de literatuurbeschouwing van Kaleis heel wat minder te maken met Charles Mauron, dan met de persoonlijkheid-toetsende, levensbeschouwelijk georiënteerde kritiek van Menno ter Braak en diens profeet H.A. Gomperts, over welke figuren, meent De Jong, Kaleis’ eerste bundel dan ook een paar interessante stukken bevatte. In zijn nieuwe bundel likt Kaleis naar boven (Hermans) en trapt naar beneden (andere critici). De kracht en de zwakte van de beschouwingen van Kaleis, die een groot kenner is van het werk van Hermans, worden veroorzaakt door de fanatieke eenzijdigheid waarmee hij dat werk aanpakt. Kaleis verdedigt zijn freudiaanse eenzijdigheid door een beroep te doen op uitspraken van Hermans zelf, maar gaat daarin volgens De Jong nogal selectief te werk. Naast de citaten die Kaleis geeft zijn andere uitspraken van Hermans te leggen, waarin deze zich heel wat minder enthousiast toont dan Kaleis over de biografische literaire kritiek die gericht is op het zielenleven van de auteur.

Raat zegt in de 'Summary' van zijn proefschrift (proefschrift Nijmegen, promotor: prof. K. Fens) dat hij de narratologische modellen van Schmid en Bal met elkaar vergelijkt. Het betreft hier: Wolf Schmid. Der Textaufbau in der Erzählungen Dostoevskijs. München, 1973, en: Mieke Bal. Narratologie: essais sur la signification narrative dans quatre romans modernes. Paris, 1977. In zijn 'Inleiding' geeft Raat de volgende motivering van zijn onderzoek: "De literatuurwetenschap vervult een niet te onderschatten taak met het toegankelijk maken van als moeilijk geldende telksten. Aan deze nuttige arbeid hoop ik het mijne bij te dragen. De novellen in Paranoia zijn niet gemakkelijk; bovendien zijn zij, Het behouden huis uitgezonderd, niet verwend met interpretatieve aandacht. De bundel als geheel werd zelfs nog nooit onder de loep genomen." Hij noemt zijn studie een voorbeeld van een interpretatief gericht onderzoek. Juist omdat hij zich bewust is van de onzekerheden die kleven aan een dergelijk onderzoek, zal hij een optimale expliciteit nastreven, een handelwijze die hij verkiest boven "het 'oplossen' van de methodologische problemen door de interpretatie uit het domein van de literatuurwetenschap te weren. Als voorbeelden van "deze betreurenswaardige tendens" verwijst hij naar de publicaties van Elrud Ibsch (Literaire kritiek en literatuurwetenschap; of: touwtrekken om de tekst? In: Bzzlletin: 11 (1983) 102 (jan) p. 8-11) maar constateert tegelijkertijd dat de praktijk- waarin men rustig voortgaat met interpreteren - sterker is dan de theorie (zoals blijkt uit: Douwe Fokkema en Elrud Ibsch. Het Modernisme in de Europese letterkunde. Amsterdam, 1984 en uit het verschil tussen de 1e druk uit 1981 en de 3e, herz. dr. uit 1983 van: Jan van Luxemburg, Mieke Bal en Willem G. Wetsteijn. Inleiding in de literatuurwetenschap. Muiderberg (1981, resp. 1983). Raats proefschrift bestaat uit 3 delen: deel I Inleiding, deel II Analyse en interpretatie en deel III Besluit. In het eerste deel gaat hij uitvoerig in op Preambule, de eerste tekst uit de bundel Paranoia, in het tweede deel analyseert en interpreteert hij achtereenvolgens de novellen in de volgorde waarin ze in de bundel zijn opgenomen: Manuscript in een kliniek gevonden, Paranoia, Het behouden huis, Glas en Lotti Fuerscheim. Wilbert Smulders (Nieuwe taalgids: 79 (1986) 5 (sep) p. 461-466) constateert dat Raat het niet eens is met de verschillende onderscheidingen in het model van Bal maar na uitvoerige discussie toch het begrip 'focalisatie' overneemt. Smulders heeft bewondering voor de nauwkeurigheid en de vasthoudende manier waarop Raat zich aan de analyse en interpretatie van deze hermetische teksten heeft gewaagd. Op thematisch gebied doet hij tal van vondsten en legt hij veelvuldig verbanden die ook voor wie een andere visie heeft op de bundel als geheel, van blijvende waarde zijn. Smulders heeft echter kritiek op het uitgangspunt van Raat en dus op de opzet van de studie. Het uitgangspunt is de veronderstelling dat Preambule een inleidend essay is en dat het zich verhoudt tot de erop volgende teksten zoals (gedeelten van) bijvoorbeeld Antipathieke romanpersonages tot Conserve. Smulders vraagt zich af of dit stellige genre-oordeel geen interessante interpretatiemogelijkheden voor de bundel als geheel uitsluit. Los hiervan vindt hij Raats argumenten om Preambule als een inleidend essay te beschouwen summier en zeker niet afdoende. Smulders heeft de indruk dat in Preambule een subtiel spel met genre-conventies wordt gespeeld, een spel dat nauw aansluit met bij het thema 'systeem' dat in de tekst aan de orde wordt gesteld. Er lijkt hem sprake van ironie. Juist het intact laten van de problematische genre-status van Preambule had volgens Smulders de mogelijkheid geboden tot het leggen van een gecompliceerder verband met de overige teksten uit de bundel, met als resultaat een interessanter interpretatie van (sommige) novellen in de bundel. Zo vindt hij het jammer dat Raat in zijn analyse van Lotti Fuerscheim niets aanvangt met de discussie over de taalfilosofie van Ludwig Wittgenstein die daarin wordt gevoerd. Smulders suggereert dat beide taalverhalen, Preambule en Lotti Fuerscheim behalve door hun plaats in de bundel (resp. eerste en laatste tekst) ook verbonden worden door dezelfde ambigue verhaal/betoog-status. Smulders signaleert een cirkelredenering bij Raat. Doordat hij Preambule beschouwt als een essay dat een inleiding vormt op de erop volgende novellen, komt hij (te) gemakkelijk tot de slotsom dat de novellen de ideeën uit die inleiding illustreren. Het tweede punt van kritiek van Smulders betreft de werkwijze bij de analyses en interpretaties in het algemeen. Deze werkwijze komt voort uit de door Raat gekozen modellen. Schmids gelaagdheid biedt een duidelijk kader aan de interpretator, is weliswaar statisch maar laat hem vrij om in allerlei soorten teksten vooral verbanden van thematische aard te leggen. Met focalisatie echter heeft de verteltheorie weinig subtiele basisonderscheidingen definitief vastgelegd. Beide modellen lijden volgens Smulders aan de combinatie van schijnprecisie en gebrek aan flexibiliteit. Meer ondanks dan dankzij zijn begrippenapparaat toont Raat regelmatig zijn vindingrijkheid. Maar de vermeende plicht om de tekst zoveel mogelijk mimetisch thuis te brengen belet hem om door traditionele onderscheidingen heen te interpreteren, zoals H. Paardekooper-Van Buuren dat "op ongeëvenaarde wijze" deed bij De God Denkbaar Denkbaar de God (Hanneke Paardekooper-van Buuren. Wat stond er op de stempel van de boomvaren? In: Raam: (1971) 72 (feb-mrt) 34-42). Raats interpretatie van Manuscript in een kliniek gevonden wordt door Smulders vergeleken met de interpretatie van Hella Haasse die volgens hem een resultaat van een even hoog niveau via een 'open', flexibeler benadering bereikt (Hella S. Haasse. Het ondenkbare verhaal. In: Haasse, Hella S. Lezen achter de letters. Amsterdam, 2000, p. 126-139 (herziene tekst van artikel in: W.F. Hermans; red.: Daan Carstens ... [et al.]; met bijdragen van: Frans A. Janssen ... [et al.]. Speciaal nr. van: Bzzlletin: 13 (1984-1985) 126 (mei 1985) 29-32) . De meest geslaagde interpretatie van Raat betreft volgens Smulders het buitengewoon moeilijke Glas. Hij maakt de tekst hier inzichtelijk zonder nodeloos te preciseren. Volgens Smulders suggereert Raats officiële werkwijze door de mimetische dwang van de gekozen begrippen dat de verhalen uit Paranoia 'moeilijk' vertelde geschiedenissen bevatten die liefst zo snel mogelijk weer gewoon moeten worden gemaakt. Zijn officieuze, praktische werkwijze laat zien dat hij vaak bij de analyse en interpretatie van de verschillende verhalen op gelukkige wijze tegen zijn eigen regels zondigt. "Juist daarom is het jammer dat hij zich in zijn theoretische beschouwing niet gericht heeft op het expliciteren van de conventies die hij, altijd impliciet, bij zijn thematische interpretaties als leidraad hanteert. Dit had zijn interpretaties niet alleen controleerbaarder maar ook flexibeler gemaakt." Smulders' conclusie luidt dat er ook een andere visie op de bundel mogelijk en noodzakelijk is, een opvatting waarbij, vooral ten aanzien van Preambule en Lotti Fuerscheim genre-bepalingen vindingrijker worden gehanteerd. Raat sluit nu interessante mogelijkheden uit. Maar ondanks zijn kritiek op het statische karakter van de door Raat gehanteerde begrippen blijven diens observaties en interpretaties van belang, meent Smulders. Frans A. Janssen (in: Spektator: 16 (1986-1987) 4 (mrt 1987), p. 310-311) noemt het thema van de onkenbaarheid van de wereld een constante in het werk van Willem Frederik Hermans. Dit thema is in een zeer bijzondere vorm aanwezig in de vijf in Paranoia bijeengebrachte verhalen die zich - de titel verwijst er al naar - voor een groot gedeelte op het gebied van zin en waanzin afspelen. Volgens Janssen heeft Hermans juist met het oog op het psychopathologisch aspect van deze verhalen zijn essay-achtig voorwoord (Preambule) geschreven: hij wil met deze korte inleiding een verkeerde interpretatie voorkomen en legt er de nadruk op dat de zogenaamde pathologische wereld exemplarisch is voor de zogenaamde echte wereld. Janssen vindt het merkwaardig dat Raat niet op dit aspect wijst. Bovendien vindt Janssen het opvallend dat Raat zo goed als niets zegt over het interpreteren als literatuur-wetenschappelijk handelen: "hij laat een verantwoording van zijn positie onder de thans vigerende 'vormen van literatuurwetenschap' achterwege." Raat maakt in zijn analyse van de vijf verhalen duidelijk dat ze handelen over de onverenigbaarheid van verschillende visies op de werkelijkheid, waarbij de aangenomen scherpe scheidslijn tussen gek en 'normaal' ondermijnd wordt. Janssen mist aandacht voor het type personage van de miskende halfgod, genie en mislukkeling, het wonderkind dat een total loss wordt. Bovendien is volgens hem de interpretatie van het slot van Paranoia, de zelfmoord van de held, onjuist: diens woorden 'Ik kon niet anders' slaan op zijn desperate destructieve handelwijze in het algemeen en niet op het gekozen middel tot zijn zelfmoord. Maar Janssen heeft bewondering voor Raats analyse en interpretatie van Glas. De zorgvuldige en gedegen analyse en interpretatie die het hoofddeel van dit proefschrift vormen, vindt hij merendeels overtuigend, in het bijzonder doordat Raat voortdurend uitgaat van het spel tussen verteller en lezer. Aan de andere kant heeft het dwingen van alle verhalen in dezelfde thematiek iets kunstmatigs, in het bijzonder de interpretatie van Het behouden huis en van Lotti Fuerscheim. Janssen noemt de antwoorden op de door de auteur aan het begin gestelde vragen onbevredigend; aan de vraag naar de compositie van de bundel worden slechts enkele regels gewijd. Tenslotte noemt Janssen de stijl van het proefschrift moeizaam. Ineke Bulte buigt zich in 'Het laatste woord heeft het eerste: over een verhalenbundel van W.F. Hermans'. (Leiden, 1987) uitgebreid over de vraag of Preambule een verhaal is of een essay. Hermans zelf noemde Preambule een verhaal. Bulte is het met hem eens. Ze legt in haar opstel uit waarom en welk verschil het maakt. Volgens haar functioneert Preambule in hetzelfde verband als de vijf verhalen, en niet daarbuiten als een explicatie van hun verband. Ze geeft een literaire interpretatie van Preambule en bekijkt vervolgens de functie van Preambule in het geheel van de bundel. Bulte komt bij de verhalen tot andere interpretaties dan Raat. Zij gaat niet in discussie met de bestaande interpretaties en verwijst naar Raat die dat wel heeft gedaan. In de slotsom stelt Bulte dat ze het volstrekt niet eens is met Raat waar hij stelt dat in Lotti Fuerscheim de schijnorde van het verhaal vernietigd wordt. [Zie voor een uitgebreidere samenvatting van het opstel van Bulte en de recensies en reacties : Ineke Bulte. Het laatste woord heeft het eerste: over een verhalenbundel van W.F. Hermans. Leiden, Dimensie. 1987. NIWI-samenvatting]. Huug Kaleis reageert in een opstel getiteld Paranoia & horror psychologiae (in: Huug Kaleis. De God Denkbaar verklaard: essays over W.F. Hermans. Amsterdam, 1987, p. 20-42) op het proefschrift van Raat. Kaleis constateert een betreurenswaardige Horror Psychologiae die de methoden blijven kenmerken waarmee het werk van W.F. Hermans wordt benaderd door academici, uiteraard in overgrote meerderheid neerlandici. Behalve uit het woord vooraf blijkt volgens Kaleis nergens dat Raat de schrijver bewondert, hij vindt zelfs dat Raat het mooiste en duisterste van Hermans misbruikt voor z'n wetenschappelijke doeleinden. Hermans is omgedoopt tot 'abstracte auteur', een bewonderende lezer ontbreekt en is vervangen door een 'abstracte lezer'. Volgens Kaleis wordt omslachtig vastgesteld wat de 'common reader' al lang had begrepen en eindigt Raat daar waar de eigenlijke taak van de specialist dient aan te vangen. Die zou moeten verklaren wat die krankzinnigheid is, de paranoia die al deze verhalen van Hermans doorspookt. De beste lezer van Paranoia is zeker niet de 'abstracte lezer' maar de paranoïde lezer, een lezer die de paranoia uit eigen ervaring kent of zich op zijn minst theoretisch op de hoogte heeft gesteld van het klinische verschijnsel paranoia. Kaleis mist de verwijzing naar buitenlandse literatuur, waar juist de paranoia de voorkeur van de Franse surrealisten genoot, omdat deze de synthese toont van binnen- en buitenwereld, van verbeelding en werkelijkheid, zoals nagestreefd door het surrealisme. Voor hun artistieke activiteiten vonden ze een wetenschappelijke basis in Freud. Kaleis verwijt Raat niet dat hij, Hermans' belangstelling voor het hem verwante surrealisme kennende, dit alles niet weet, maar "wel de vanzelfsprekendheid, de typisch neerlandistische lulligheid, waarmee hij het per noot totaal laat afweten”: (Raat: "Ik hecht aan het woord "paranoia" en de afleidingen ervan in de conventionele, amateur-psychologische betekenis."). Raat heeft wel een musicoloog geraadpleegd, maar geen psycholoog en lijdt, zoals zovele neerlandici volgens Kaleis, aan Horror Psychologiae. Kaleis wilde hem de les lezen over zijn totale ignorantie inzake psychologie, maar - zoals hij zelf zegt - gedreven door een te onstuimige beleerzucht ontstond een essaytje over de betekenis van het oor in het werk van Hermans in relatie tot de paranoia. Vervolgens wijdt Kaleis uit over Het behouden huis en gaat in op Raats interpretatie - volgens hem gebaseerd op een merkwaardige misvatting - van het verhaal Glas. Kaleis haalt een recensie aan van Ton Anbeek (in Vrij Nederland van 7 juni 1986) waarin deze zegt dat men alleen maar respect kan hebben voor dit proefschrift. Anbeek heeft ook enige kritiek, namelijk dat Raat nogal preuts gebruik maakt van freudiaanse kennis. Hij verwijst daarbij naar een aardig opstel van Kaleis. "Vanzelfsprekend heeft Raat dat 'aardig opstel' van Kaleis niet gelezen, omdat het immers geen studie is met wetenschappelijke pretentie.", zo luidt het commentaar van Kaleis. Hij vindt dat literatuurwetenschappers als Raat het belangrijkste ontgaat, de ziel van de letterkunde. [Zie voor een uitgebreidere samenvatting van de bundel van Kaleis en de recensies erop: Huug Kaleis. De God Denkbaar verklaard: essays over W.F. Hermans. Amsterdam, 1987. NIWI-samenvatting]. Frans Ruiter (Ingewikkelde herhalingen: Preambule in analyse. In: Spektator: 16 (1986-1987) 4 (mrt 1987) 245-256) treedt in discussie met Raat over de vraag naar de compositie van de bundel Paranoia als geheel. Hij voert argumenten aan voor de stelling dat Preambule op een complexe wijze verweven is met de verhalen uit de bundel, met name met het slotverhaal Lotti Fuerscheim. Volgens Ruiter geeft dit verhaal een ironische weerspiegeling van de problematiek uit Preambule. De 3 vragen die Raat zich stelt op grond van de openingstekst, Preambule, zijn: 1. In hoeverre keren de kennistheoretische ideeën uit de Preambule terug in de thematiek van de novellen uit Paranoia? 2. In welke mate liggen de kennistheoretische denkbeelden uit de Preambule ten grondslag aan de positie waarin de lezer van de novellen uit Paranoia wordt gemanoeuvreerd? 3. Vertoont de bundel Paranoia een bepaalde compositie en, zo ja, van welke aard is zij? Ruiter beweert niet dat het ongepaste vragen zijn, maar dat het om niet meer gaat dan het testen van een hypothese die op zich niet nieuw is. Deze hypothese ligt volgens Ruiter vervat in het gangbare beeld van opmerkelijke consistentie dat van de auteur Hermans bestaat. De werkelijk interessante vraag is volgens hem of er een nauwer verband bestaat tussen Preambule en de novellen, dan die tussen externe poëtica en literaire praktijk. Ofwel: vertoont de bundel een bepaalde innerlijke samenhang? Ruiter wil de samenhang niet stellen in termen van 'theorie en praktijk', maar juist ingaan op de verwarring van de lezer als de ik uit Preambule eerst stelt dat de verhalen niets met zijn persoonlijke lotgevallen te maken hebben, om dit hierna direct weer in twijfel te trekken. Ook Raat constateert deze verwarring maar hij opteert al snel voor de meest voor de hand liggende relatie, namelijk dat de thematiek van de novellen overeenkomt met de kennistheoretische ideeën uit de Preambule. Door deze optiek te kiezen maakt Raat het zichzelf onmogelijk aan de gesignaleerde verwarring een zinvolle betekenis te geven. De vraag naar de innerlijke samenhang die Raat zich stelt, is de vraag naar de compositie. Daarom vindt Ruiter het teleurstellend dat deze vraag slechts in een halve bladzijde wordt beantwoord, en bovendien onbevredigend: "Bevangen als hij is door zijn uitgangspunt kan hij niet inzien dat dit uitgangspunt langzamerhand door zijn eigen analyse aan het glijden is geraakt." Dit laatste opent volgens Ruiter het uitzicht op een veel bevredigender beantwoording van zijn eigen vraag. "Want: Wat als Preambule slechts in schijn een preambule was? Wat als in Lotti Fuerscheim pas de waarheid over Preambule aan het licht komt, gelijk de waarheid van Absalom pas in het woord kapsalon?" Ruiter zelf noemt het verwarrende vragen, niet gemakkelijk te beantwoorden. Een mogelijke ingang tot een antwoord lijkt te zijn om Preambule niet meer met de uitzonderlijke status van essay apart te zetten. Ruiter wil nagaan of het voor de rest van de bundel zo succesvol door Raat gehanteerde narratologische instrumentarium ook op dit stukje tekst greep kan krijgen. Het gaat hem daarbij niet om het strikte tegendeel van Raat te beweren, maar om de verstriktheid tussen diskursiviteit en narrativiteit aan het licht te brengen, "een verstriktheid die niet zonder consequenties blijft." Raat heeft zich beziggehouden met dit probleem, maar in de volgens Ruiter twijfelachtige vorm van een zwart/wit vraagstelling: is Preambule een verhaal of is het een essay? Bij het antwoord op deze vraag beslist niet een uitputtend onderzoek van de tekst maar de wet van de meerderheid: J.J. Oversteegen, Michel Dupuis, Frans A. Janssen, H.A. Gomperts en alle recensenten spraken van een essay. De enkeling die van een verhaal sprak (Gerrit Kouwenaar in Vrij Nederland van 27 maart 1954) wordt - volgens Ruiter veelbetekenend - in een noot weggemoffeld. Ook de auteur zelf, Willem Frederik Hermans, die zegt dat Preambule eigenlijk een verhaal op zichzelf is, maakt dan weinig kans meer. Er worden summier twee meer substantiële argumenten genoemd, maar Ruiter ziet tegenindicaties. Hij ziet een narratieve gelaagdheid die gelegenheid biedt tot extra betekenisvorming. In zijn paragraaf 'Preambule als verhaal' neemt hij deze mogelijkheid dan ook nogmaals onder de loep, vooral omdat de vraag van Raat naar de compositie van de bundel, een dergelijk karig antwoord krijgt dat argwaan ontstaat over de aanname van Raat – dat Preambule een essay is. De tekst leent zich echter ook voor een lezing als fictie en er is een differentiering aan te brengen tussen het ik-personage en een abstracte auteur. Na vergelijking van Preambule en Lotti Fuerscheim komt Ruiter tot de constatering dat de lezer aan de uiteinden van het boek geconfronteerd wordt met twee sterk op elkaar betrokken uitspraken. Het is eerder Lotti Fuerscheim dat een preambule vormt ten opzichte van Preambule. De contouren van het binnen de bundel vallen van een verhaal en het buiten de bundel vallen van een essay beginnen te vervagen. Er is geen eenduidige waarnemingspositie (in dit geval die van de lezer). Niet de ik uit Preambule, maar de abstracte auteur van de gehele bundel is daarvoor verantwoordelijk. Ruiter noemt ook de verwijzing naar Freud een signaal van de abstracte auteur. De Freudiaanse 'analyse' van de ik-figuur (ordelijkheid, zuinigheid en eigenzinnigheid) laat zich zo gemakkelijk uitvoeren dat het erop lijkt dat het materiaal door de abstracte auteur als het ware reeds is klaargelegd. Preambule laat zich volgens Ruiter goed lezen als de apologie van een gek, niet om begrip op te wekken maar om aan te tonen dat de ik zelf niet gek is, maar dat eerder de anderen dat zijn. Er valt een ironische gelaagdheid aan te wijzen. Om een antwoord te geven op de vraag waartoe deze ironische gelaagdheid leidt, wendt Ruiter zich tot de laatste paragraaf, waarin de ik stelt dat de verhalen niets te maken hebben met zijn persoonlijke lotgevallen, maar vervolgens die bewering direct weer in twijfel trekt, hetgeen de lezer in verwarring brengt. De ik spreekt drie keer over zijn lotgevallen, een hint naar Lotti Fuerscheim. In dit verhaal komt het lot van de ik-verteller pas tevoorschijn. "Het werd zeer, zeer ingewikkeld". De bundel wordt in elkaar gewikkeld, Lotti Fuerscheim wikkelt zich om Preambule. Ruiter concludeert: "We kunnen vaststellen dat via een literaire toepassing van psychoanalytische middelen Preambule en Lotti Fuerscheim op een zeer specifieke wijze op elkaar betrokken worden.[...] Men zou kunnen zeggen dat in dit verhaal de twijfel uit de laatste paragraaf van Preambule gethematiseerd wordt." Volgens Ruiters is het enige wat er op zit in de vervalste wereld van Hermans om in een kringetje rond te draaien. En dit kringetje heeft hij met dit commentaar proberen te beschrijven. Willem Glaudemans (Literatuur: 4 (1987) 5 (sep-okt) 301-304) bespreekt het proefschrift van Raat tesamen met vier andere studies over Hermans. Hij noemt de interpretaties van de afzondelijke novellen goed gelukt. Raat blijkt zich daarbij niet te streng op zijn eigen verteltechnische begrippenapparaat te hebben vastgelegd. Hij heeft zich de vrijheid gegund om meer associatieve verbanden te leggen. Glaudemans roemt de glasheldere analyse van het duistere Glas. Hij vindt Raats poging om bij een verhaal als Manuscript in een kliniek gevonden en Lotti Fuerscheim het eigenlijk gebeurde te reconstrueren bepaald onnodig. Raat komt volgens Glaudemans onvoldoende zijn belofte na dat hij de samenhang van de bundel als geheel zal onderzoeken. In het derde deel van zijn studie geeft hij niet veel meer dan een compilatie van de conclusies bij de afzonderlijke interpretaties. Hij legt wel thematische verbanden maar de vraag waarom de verhalen in deze volgorde staan en hoe ze zich onderling verhouden, wordt niet beantwoord. Raat geeft onvoldoende argumenten om Preambule als toelichting op de novellen te lezen. Er is iets voor te zeggen om Preambule als een verhaal te beschouwen zoals Hermans in een interview en uitgever Van Oorschot op de flaptekst van de 1e druk ter overweging geven. Maar mede naar aanleiding van de studie van Raat is een discussie ontstaan over de genre-bepaling van Preambule, waaraan vooral F. Ruiter en W. Smulders een bijdrage hebben geleverd.

Raat 853089353 Ppn 853089353 Raat, G. F. H. De vervalste wereld van Willem Frederik Hermans. Amsterdam, 1985 Samenvatting auteur Versie 2004-06-21 The present study, De vervalste wereld van Willem Frederik Hermans (The Forged World of Willem Frederik Hermans), deals with <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> (Paranoia), a collection of short stories, published in 1953. <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> can be regarded as highly characteristic for the work of Willem Frederik Hermans. The five short stories are preceded by an introductory treatise, <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel> ('Preamble'), in which the author outlines his epistemological conceptions and his views on writing, based on these conceptions. The thesis under consideration attempts to find the answers to three questions. These questions are deduced from the <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel> in part I of the book, 'Inleiding' ('Introduction'). 1. To what extent do the epistemological ideas of the <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel> recur in the themes of the short stories in <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel>? 2. To what extent do the epistemological notions of the <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel> underlie the position into which the reader of the short stories in <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> is manoeuvred? 3. Does <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> as a whole exhibit any particular composition, and if so, what is the nature of that composition? The last question is also raised by the striking fact that the tales collected in <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> are placed in chronological order (in accordance with the date of completion), with the exception of the last tale, <Hermanstitel>Lotti Fuehrscheim</Hermanstitel>. In order to anwer the three questions with due precision, a conceptual framework and terminology is elaborated to suit this purpose. To that end two narratological models are compared: Schmid (1973) and Bal (1977). The choice of the first model involves the acceptance of the parallel concepts 'implied reader' and 'implied author', but the rejection of a separate narratological layer for the 'focalizer' and his 'addressee'. It is also shown that the relationship of symmetry between focalization and narration, suggested by the parallel terms used in Bal (1977), does in fact only partly exist. At the end of part I an explanation is offered for the way in which the five short stories of <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> will be examined, in order to find the answers to the questions formulated above. In part II, 'Analyse en Interpretatie' ('Analysis and Interpretation') this inquiry is carried out. The tales are investigated in succession, in order to find out how the positions of the 'implied readers' can be defined, and which themes are being expressed. In part III, 'Besluit' ('Conclusion'), the data gathered in II are used to answer the questions raised in the introductory section of this study. As was to be expected, there appears to be a clear resemblance between the ideas put forward in the <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel> and the themes of the short stories: the impossibility to systematize the world in a non-arbitrary way, the resulting disputability of the conventional distinction between mental health and mental illness and the deception that inevitably clings to the use of language. The role of the 'implied reader' differs from story to story. In two of them, <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> ('Paranoia') and <Hermanstitel>Het behouden huis</Hermanstitel> ('The House of Refuge'), the reader is made clear that the protagonist is deluded in a world which he cannot grasp intellectually. The reader, on the other hand, knows exactly what happened. In the other stories, especially in <Hermanstitel>Lotti Fuehrscheim</Hermanstitel>, the 'implied reader' is able to establish the unreliability of the main characters and what they say, although he is unable to understand what precisely is going on. In that respect his position to a certain extent matches that of the protagonist. With regard to the composition of <Hermanstitel>Paranoia</Hermanstitel> it appears that, apart from what has been summarized in the previous two paragraphs, the place of <Hermanstitel>Lotti Fuehrscheim</Hermanstitel> as the last story of the book is a significant one. In <Hermanstitel>Lotti Fuehrscheim</Hermanstitel> any attempt to order reality as undertaken by the main characters, the narrator and the 'implied reader', is proven to be completely arbitrary. The epistemological nihilism, avowed in the <Hermanstitel>Preambule</Hermanstitel>, reaches a climax in this closing story.

Voor veel van mijn generatiegenoten was Willem Frederik Hermans een belangrijke figuur, zo begint Oek de Jong – die zelf van 1952 is – zijn Kellendonklezing 1998 over het wereldbeeld van deze auteur. Van De tranen der acacia’s(1949) tot Herinneringen van een engelbewaarder(1971), het stond allemaal in de kast bij vele vlak-na-de-oorlog-geborenen. Maar op een gegeven moment hield het op. Door Hermans leerde je op jonge leeftijd het moderne wereldbeeld kennen, zo vervolgt De Jong. Hij stelde een nihilistische visie tegenover het idealistische en metafysische wereldbeeld dat tot in de jaren zestig dominant was. Hij beïnvloedde schrijvers als Frans Kellendonk, Gerrit Krol en Adri van der Heijden. Hermans vernieuwde het essayistisch schrijven, introduceerde een nieuwe polemische stijl. Hij was een groot schrijver, omdat hij een tijdperk wist te beheersen. De Jong was twintig toen hij voor het eerst iets van Hermans las: Een wonderkind of een total loss(1967). Deze verhalen vond De Jong ontluisterend, verontrustend en ook opwindend, zo’n vernietigende blik. De meeste indruk maakte het autobiografische De elektriseermachine van Wimhurst. Het is het verhaal van een jeugd die door liefdeloosheid, onbegrip, tegenwerking en domheid wordt verpest. “Meer dan dertig jaar na dato raakt de schrijver bij het vertellen ervan opnieuw vervuld van woede en haat”, schrijft De Jong. Hij leest hierna nog heel wat van Hermans maar loopt tenslotte vast in De God Denkbaar Denkbaar de God(1956). In 1981, toen Hermans zestig werd, schreef De Jong een artikel over Hermans’ wereldbeeld voor Vrij Nederland (‘Een zwakker wordende houdgreep’, in Vrij Nederland van 5 september 1981). Hij las hem toen allang niet meer. Na Onder professoren uit 1974, “die oubollige satire op het academische milieu”, was hij afgehaakt. Hij werd nadien bij steekproeven in nieuw werk alleen maar pijnlijk getroffen door het vroegtijdig verval van Hermans’ schrijverschap. De Jong ergerde zich aan zijn grootheidswaan, de kleinzieligheid waarmee vetes in stand werden gehouden, het eeuwige zich te kort gedaan voelen. Hermans werd door de kritiek keer op keer gerekend tot de drie grootste prozaïsten van na de oorlog, maar voor De Jong maakte hij die reputatie vanaf het begin van de jaren zeventig nooit meer waar. Toch werd hij getroffen door Hermans’ overlijden in 1995. Hij weet nog precies waar hij zich bevond toen hij het bericht van zijn dood vernam. De Jongs belangstelling voor Hermans’ werk herleefde door het lezen van De tranen der acacia’s, zijn eerste grote roman uit 1949, die hij om een of andere reden nooit had gelezen. Hij was verrukt, en dacht: godverdomme, wat goed! Hij vond het fantastisch goed geschreven, een filmische stijl. Er was geen roman die zo sterk wist over te dragen wat ‘oorlog’ is. De Jong wilde “meer van die magisch-realistische beelden van Amsterdam in de jaren veertig en vijftig, meer van dat heftige gemoedsleven waarvan ik getuige was geweest en meer van die intrigerende kilheid waarmee menselijke verhoudingen werden geschreven.” Hij vond die schoonheid in de bundel Paranoia uit 1953, in de daarin opgenomen verhalen Preambule met zijn fameuze en veel geciteerde zinnen, het sublieme Manuscript in een kliniek gevonden, en Het behouden huis, “in zekere zin allemaal oorlogsverhalen, schitterend, aangrijpend en terecht klassiek”. Hij begon Hermans te herlezen en al lezend stuitte hij overal op zijn wereldbeeld, dat hem steeds meer ging bezighouden. Het wereldbeeld van Hermans is een zeer persoonlijke creatie, en daarom moet degeen die iets over dit wereldbeeld wil zeggen, de verbinding leggen met de persoon van de schrijver. Sterker nog, alleen een dergelijke beschouwing is zinvol en interessant, meent De Jong. Bovendien geeft Hermans daar ook aanleiding toe: hij is bepaald niet een auteur die heeft geprobeerd schuil te gaan achter zijn werk. De veel geroemde samenhang in Hermans’ werk kon alleen maar ontstaan omdat het de uitdrukking is van zijn persoonlijke problematiek, meent De Jong. Hermans noemde zijn werk graag een ‘persoonlijke mythologie’. Hij zei ook dat de schrijver die de fictie tussen zichzelf en de lezer plaatst, kan doen en laten wat hij wil en daardoor in feite meer van zichzelf kan laten zien dan wie autobiografisch schrijft. Hermans’ minachting voor het autobiografisch schrijven komt voort uit het feit dat hij meer wilde laten zien dan met een autobiografie mogelijk is, hij vond dat eigenlijk een oppervlakkig genre. Hem interesseerde de diepten van het onderbewuste, de verborgen holen van de waarheid, en die boorde hij aan met behuilp van zijn verbeeldingskracht. De Jong meent dat het verhalende werk van Hermans bovenal de verbeelding is van het innerlijk drama van de schrijver. De enorme fascinatie die zijn werk oproept verklaart De Jong door het feit dat de lezer getuige is van dit drama, “waartoe het ontwerpen van een wereldbeeld behoort”. De Jong richt zich in zijn onderzoek naar Hermans’ wereldbeeld niet op het beeld van de volwassen schrijver, maar op het kind. Hij haalt Baudelaire aan, die schrijft dat zelfs het geringste kinderverdriet of de geringste kindervreugde door een uiterst verfijnde overgevoeligheid overmatig vergroot worden en later in de volwassen mens de basis voor een kunstwerk vormen. De Jong meent dat Baudelaire gelijk heeft, zeker als het gaat om oeuvres met een psycho-pathologische inslag zoals dat van Hermans. Deze wijst zelf ook in deze richting, meent De Jong, door in zijn Fotobiografie alleen zijn kinderjaren te behandelen. De Jong noemt Hermans’ koude en bekrompen ouders, die hem voornamelijk in de weg zaten. Hij haatte ze, zoals hij ook zijn zus haatte. Als jongetje meende hij een genie te zijn, niet als schrijver maar als natuurkundige ontdekker. Ook op het gymnasium is Hermans geïsoleerd, een streber. Na de zelfmoord van de verlegen en hoogbegaafde zus Corrie op 14 mei 1940 ontwikkelde Hermans voor zijn ouders “een bijna satanisch medelijden”. Tijdens de bezetting leert hij schrijven: een noodmiddel, zoals hij het zelf definieerde. Van de literator die aan het eind van de oorlog staat te trappelen om zich te manifesteren, kan volgens De Jong gezegd worden dat hij moeilijk in de omgang is, beschadigd door wat hij heeft meegemaakt. Hij is uiterst eerzuchtig en reageert op de geringste miskenning razend agressief. Hij is een zwartgallig romanticus, die zich gedreven voelt om alle idealen te ontmaskeren en elke hoop de bodem in te slaan. In zeker zin net zo verstokt als zijn ouders: alles wat hem overkomt bevestigt namelijk steeds zijn visie en wordt ondergebracht in steeds dezelfde schema’s die, ondersteund door wetenschappelijke en filosofische ideeën, gaandeweg de naam wereldbeeld krijgen. In 1946 publiceert Hermans een dichtbundel die hij Horror Coeli noemt, wat ‘schrik voor’ of ‘ afschuw van’ de hemel betekent. Horror Coeli blijkt de naam te zijn van een vrouw met een schimmelbleek gelaat. Zij leidt de dichter naar de onderwereld. De dichter probeert in zijn droom aan haar te ontkomen, maar ziet bij ontwaken in dat zij de enige voor hem is. Deze Horror Coeli, de vrouw uit dit jeugdwerk, vol zwarte romantiek, heeft De Jong herkend als Hermans’ muze. Zij is een harpij, een kwelgeest, aan wier macht hij niet kan ontkomen, de belichaming van zijn obsessie. Na deze gedichten volgen meer dan veertig boeken waarin de auteur volgens De Jong “met niet aflatende verbetenheid” zijn wereldbeeld heeft neergezet. De Jong onderscheidt twee delen in Hermans’ wereldbeeld: een filosofisch gedeelte waarin Hermans volledig steunt op andere denkers – materialisten en logisch-positivisten, en een gedeelte dat ‘de mens’ betreft en waarin de auteur vooral zijn persoonlijke opvattingen naar voren brengt. Hermans’ materialistische uitspraken als “de mens is een chemisch proces als een ander” waren gericht tegen het geloof in een onsterfelijke ziel of op zijn minst een geloof in een onstoffelijk ‘iets’ dat de materie te boven ging. Rond zijn twintigste was De Jong het met Hermans’ ontgoocheling eens. Maar vijfentwintig jaar later treffen Hermans’ apodictische uitspraken over ‘de mens’ hem allereerst als pompeus. Pathetisch, jeugdig en absolutistisch, maar bovenal een teken van somberheid en eenzaamheid, zoals Alfred Issendorf in Nooit meer slapen somber is en zichzelf in de ellende wil drukken. In 1949 las Hermans de ‘Tractatus’ van Wittgenstein en raakte erdoor gefascineerd. De ‘Tractatus’ werd geschreven door een jonge man, die meende met dit werk de filosofische problemen te hebben opgelost. Het is geschreven door een absolutist. Hermans was achtentwintig toen hij getroffen raakte door dit boek, en het was een blijvende liefde. Naast de ‘Tractatus’, en later de ‘Philosophische Untersuchungen’, was het ook Wittgenstein zelf die Hermans fascineerde: zijn genialiteit, de zelfmoord van drie broers, zijn interesse voor machines, logica en natuurwetenschap en bovenal het puntige van zijn stijl. Bovendien was Wittgenstein, evenals Hermans, bezeten van de vraag: wat is waarheid? Door Wittgenstein en door zijn wetenschappelijk werk kwam Hermans in aanraking met het logisch-positivisme, de filosofische school waarin men zich nadrukkelijk oriënteerde op de natuurwetenschap en een filosofie ontwierp die gebaseerd was op empirie, logica en rationaliteit. Hermans gebruikte het logisch-positivisme om er het geloof van christenen mee te attaqueren, metafysica en theologie belachelijk te maken en, in het algemeen, om al het zogenaamd ‘hogere’ of ‘diepere’ in de menselijke communicatie te ontmaskeren als onzin, stelt De Jong. Hij deed dat in essays en interviews, maar ook in de roman Nooit meer slapen. In de jaren zestig en zeventig verwierf hij zich hiermee groot gezag bij het intellectueel publiek. “Maar wat stelde zijn kritiek op religie en metafysica nu eigenlijk voor? Niet veel, kan ik u verzekeren”, meent De Jong. Volgens hem had Hermans over religie een weinig ontwikkelde opvatting en heeft hij over het metafysische nooit iets interessants beweerd. Hij gaat steeds op dezelfde dwaze manier tegen gelovigen tekeer en laat dan bijvoorbeeld, zoals in zijn essay Kardinaal Pölätüo, zien dat god alleen bestaat ‘in de taal’. Als logisch-positivist was hij bovendien zelf een gelovige en ging in zijn gebruik van logisch-positivistische ideeën schools, dogmatisch en volsterkt oncreatief te werk. Hij hield er een verbazingwekkend naïef godsbeeld op na. Op De Jong maakt de filosofische kant van Hermans wereldbeeld de volgende indruk: gedateerd, dogmatisch, eenzijdig. Hermans’ opvattingen over ‘de mens’ als de eeuwig bedrogene in een werkelijkheid die slechts als chaos omschreven kan worden, en waarin liefde iets is voor domme en bijgelovige vrouwen is, moeten volgens De Jong allereerst gezien worden als een provocatie, een reactie op het destijds heersende mensbeeld. Zijn mensbeeld lijkt allereerst en aanval, en wel op de idealist, in die dagen meestal synoniem met de christen. Het was volgens De Jong geen kwestie van misantropie, Hermans was niet als Céline – die hij overigens zeer bewonderde. Céline schold het mensdom verrot, en dat was het. Bij Hermans trilt er iets mee van ontzetting, wanhoop, droefheid zelfs. Op de achtergrond van zijn ontluisterende visie is er altijd weer teleurstelling. Maar deze provocaties zijn overbodig geworden, de ontmythologisering is een feit. “Wat overblijft is het mensbeeld van een zwartgallig mannelijk intellectueel, die een overmatige waarde toekent aan de rede.” De rede – zoals Hermans die gebruikt – dient slechts om het gelijk van de teleurgestelde te bewijzen en ook om gevoelens weg te redeneren. De Jong noemt het opvallend dat geen van Hermans’ grote personages werkelijk doordringt in zijn angsten en zwakheden. Zo heeft in De tranen der acacia’s Arthur Muttah onophoudelijk het gevoel dat niemand iets om hem geeft, maar vraagt zich niet af wat dat over hemzelf zegt. Ook in een roman van twintig jaar later, in Nooit meer slapen, wordt Alfred Issendorf geterroriseerd door angst, maar hij is niet in staat erbij stil te staan. De Jong vindt deze personages ontroerend, maar hun visie op het mensdom is zó sterk verbonden met hun onmacht dat het De Jong niet overtuigt. In Hermans’ wereldbeeld is er volgens De Jong geen veelheid van perspectieven maar slechts dat ene dwingende perspectief van een schrijver die steeds hetzelfde wil bewijzen. Het grootste manco, meent De Jong, “is het volledig, maar dan ook volledig ontbreken van wijsheid of zelfs het streven daarnaar.” De Jong mist de wijsheid die de betrekkelijkheid van de dingen ziet, die lichtvoetig door het leven gaat omdat zij alle illusies heeft doorzien, die berustend zegt, zoals Maria Dermoût in ’De tienduizend dingen’ deed: ‘Moordenaars moeten er ook zijn.’ Horror Coeli noemde De Jong Hermans’ muze, ‘afkeer van de hemel’. De hemel is het geluk waarvoor hij terugdeinst. Het wereldbeeld van Hermans behoudt alleen zijn betekenis wanner het gezien wordt als onderdeel van de psychologie van de schrijver, als steeds herhaalde en gevarieerde uitdrukking van zijn obsessie, meent De Jong. Alleen zo bezien, als uitdrukking van een gevecht, interesseert en ontroert het De Jong. De achtergrond van dat gevecht wordt volgens De Jong gevormd door de ervaringen uit zijn kindertijd. Zowel uit De elektriseermachine van Wimhurst als Manuscript in een kliniek gevonden doemt eenzelfde soort kind op: een bedeesd en argeloos kind dat de wereld met hoge verwachringen tegemoed treedt en ontgoocheld raakt, maar ook een uiterst eerzuchtig kind, dat alleen tegenover de anderen staat. De Jong ziet ook een kind dat verliefd wordt op machines, en tenslotte een geïsoleerd kind dat zijn gevoelens van minderwaardigheid sublimeert in almachtsfantasieën. Dit wereldbeeld is volgens De Jong een verweer, het dient om greep te krijgen op de wereld, het is een bezwering. Het moet wel statisch zijn. Het wereldbeeld ontstaat in het verhaal en in dat verhaal bedwingt en bezweert hij wat gevreesd wordt: de chaos, de mislukking en de ontgoocheling. Dit betoog van Oek de Jong verscheen ook in de Revisor (25 (1998) 2 (juni) 6-24). Drie reacties zijn in hetzelfde nummer afgedrukt. Jan Kuijper (Hemelvrees, p. 26-27) is van mening dat De Jong op zeer gewaagde wijze uit enkele volstrekt niet realistische, laat staan autobiografische verhalen op een soort jeugdtrauma’s terugvoert. De wijsheid die De Jong mist bij Hermans komt neer op een soort blijmoedige levensaanvaarding, meent Kuijper. Bovendien heeft hij Hermans’ werk alleen gelezen als de illustratie van een door hemzelf bepaald en beperkt wereldbeeld, want “al het vroege werk en ook nog een groot deel van het latere, onttrekt zich in veel sterkere mate aan de macht van de rede dan dat van Hermans’ (en onze) tijdgenoten” stelt Kuijper. Het meesterwerk De God Denkbaar Denkbaar de God noemt Kuijper zelfs een kras voorbeeld van het surrealistische automatische schrijven. Kuijper noemt de aanmerkingen die De Jong maakt, het tegendeel van artistiek; “een Hermans die aan De Jongs eisen voldoet mist zowat alles wat hem tot een groot schrijver maakt. Een wijze, een lieve Hermans, een Hermans van wie je met geen mogelijkheid kunt zeggen of hij in de hemel gelooft of niet – dat is iemand die lauw is, koud noch heet, en die zelfs De Jong zou uitspuwen uit zijn mond.” De Jong reageert op deze kritiek in zijn Antwoord aan Kuijper, Pott en Smulders (Revisor: 25 (1998) 3 (aug) 78-82). Hij vindt de reactie van Kuijper een gemakzuchtige reductie van zijn betoog. Kuijper gaat voorbij aan zijn belangrijkste kritiek, die niet is dat Hermans’ wereldbeeld niet zou deugen, maar dat het met het verstrijken van de tijd zo doorzichtig is geworden in zijn door het persoonlijke bepaalde eenzijdigheid dat het veel van zijn overtuigingskracht heeft verloren. Heleen Pott (Bruintje Beer op de divan, p. 28-29) vindt het oordeel van Oek de Jong over Richard uit De elektriseermachine van Wimhurst die stampvoetend ter wereld zou zijn gekomen, hardvochtig. Hij ziet in hem de kleine Wim Hermans, die natuurlijk (ook) als kind al niet heeft willen deugen. Pott krijgt de indruk dat het in de wereld van Oek de Jong, “waar alles in evenwicht is: hemel en aarde, licht en donker, mannelijk en vrouwelijk, verstand en gevoel” kennelijk helemaal aan jezelf ligt als je niet gelukkig bent. Ze ergert zich aan drie dingen in de lezing van De Jong. Ten eerste wil hij zo graag bewijzen dat Hermans nooit heeft gedeugd dat hij niet meer leest wat er staat. Want Hermans’ alter ego uit De elektriseermachine van Wimhurst is helemaal niet stampvoetend ter wereld gekomen. Toen ik klein was, was ik net als Bruintje Beer, zegt de verteller op de eerste bladzijde. Hij heeft de pech gehad dat hij verkeerde ouders heeft getroffen en opgroeit in een bekrompen, kleinburgerlijk milieu. Geminachte kinderen worden vaak wraakzuchtige volwassenen, aldus Pott. Ten tweede: ze begrijpt niet waarom de Jong in een succesvolle schrijver zo graag een zielige mislukte filosoof wil zien. Volgens De Jong is Hermans een typisch mannelijke, rationalistische intellectueel, maar Pott vindt juist dat het hier om een wereldbeeld gaat waarin niet de almacht van de ratio, maar juist de beperktheid ervan centraal staat. “Je vindt zo’n mix van wetenschappelijk materialisme en filosofische radeloosheid behalve bij Hermans en Schopenhauer ook bij Nietzsche, bij moderne denkers als Sartre en Camus, en met wat goede wil zelfs bij Wittgenstein en in het postmodernisme”, meent Pott. Ze ziet emoties als angst, verwarring, chaos, paranoia en eenzaamheid, emoties waar Hermans’ werk om draait. Ten derde: Hermans voelde zich in het Nederland van de wederopbouw niet thuis. Hij stond knorrig aan de kant, als een genadeloze criticus van de culturele en politieke restauratie die zich in de naoorlogse periode voltrok. Met zijn ontluisterende visie op bezetting en bevrijding functioneerde hij decennialang als ons nationale morele geweten, en achteraf gezien heeft hij op alle punten gelijk gekregen. Pott vindt het dan ook opmerkelijk dat Oek de Jongs “knusse zondagschoolmoralisme” hem blind heeft gemaakt voor wat volgens haar misschien het belangrijkste aspect van Hermans’ schrijverschap is, namelijk dat het een kwestie van moraal is om je thuis niet thuis te voelen. De Jong antwoordt Heleen Pott (Revisor: 25 (1998) 3 (aug) 78-82) dat hij zich verbaast over haar commentaar. Zij leest volstrekt ten onrechte wat De Jong te berde heeft gebracht over De elektriseermachine van Wimhurst als een poging van hem om te laten zien dat Hermans als kind al niet deugde, en ze noemt hem hardvochtig. De Jong is echter een en al oog voor de omstandigheden die de schrijver en zijn wereldbeeld hebben gevormd .Maar Pott is zo verontwaardigd dat ze gaat uitleggen was De Jong zelf al naar voren heeft gebracht. Blind van woede, en blind van domheid, noemt De Jong de filosofe in haar reactie. Wilbert Smulders (Het charisma van een nuchterling: over het wereldbeeld van Willem Frederik Hermans, p. 30-42) begint zijn reactie met de stelling dat een schrijverschap zich onophoudelijk moet bewijzen. Over de vraag of een schrijver werkelijk iets betekend heeft, hoeft niemand zich druk te maken. Dat blijkt vanzelf, meent Smulders. Het doet hem dan ook deugd dat Oek de Jong publiekelijk uiteenzet wat het werk van Hermans in de loop van de tijd voor hem betekend heeft, dat hij het wereldbeeld uit diens werk probeert te isoleren en het serieus onder de loep neemt. De Jongs positiebepaling ten opzichte van zijn ’onontkoombare’ voorganger, zoals hij Hermans zelf noemt, verdient dan ook een beter lot dan ze kreeg van Kees Fens (In De Volkskrant van 6 maart 1998). Fens beweerde slechts dat kunst niets beweert en dat er over literaire wereldbeelden niet te twisten valt, maar - meent Smulders- “wie heeft er nou wat aan als een literatuurprofessor bij wijze van antwoord op een literaire rede waarin een gevestigd auteur een belangrijke en ingewikkelde kwestie aansnijdt, in een ochtendkrant zulke dooddoeners af laat drukken?” Smulders noemt het natuurlijk prikkelend dat juist De Jong zeven jaar geleden door Arnold Heumakers en Willem Kuipers is gebrandmerkt als een van de ‘opvolgers’ van De Grote Drie. (De twee andere opvolgers waren Frans Kellendonk en Van der Heijden). Omdat De Jong in zijn inleiding de beide andere zogeheten opvolgers nadrukkelijk noemt, krijgt het opstel de allure van een ‘statement’ van een volgende generatie schrijvers. Smulders noemt De Jongs beschouwing van niveau omdat De Jong, ondanks zijn eindoordeel, met respect over Hermans’ werk spreekt; het is volgens hem op niveau omdat De Jong hij zich een begaafd Hermans-lezer betoont. “De Jong is de eerste schrijver die zich tegenover Hermans’ werk opstelt als een ‘resisting reader’, zoals dat heet, zonder daarbij te vervallen in gescheld, roddel of kwaadsprekerij”. Ook al onderschrijft Smulders tal van observaties uit De Jongs rede, op de belangrijkste punten verschilt hij met hem van mening, zozeer dat hij zijn visie op Hermans’ wereldbeeld niet kan delen. Smulders is het eens met De Jong waar hij poneert dat Hermans de naoorlogse fictie, essayistiek en polemiek heeft vernieuwd en dat zijn werk een zeer persoonlijke creatie is. Ook is hij het met De Jong eens dat je voor de betekenis van dat werk de jeugd van de schrijver niet buiten beschouwing kan laten, het verloop van de handeling in zijn verhalen iets weg heeft van een ‘rituele beweging’, Hermans’ poëzie van sterk wisselende en soms matige kwaliteit maar wel authentiek is en dat in Hermans’ werk ‘de liefde’ problematisch is en dat het onvoorstelbaar is dat het door een vrouw zou zijn geschreven. Van grote waarde vindt Smulders ook de Jongs opmerkingen over de overeenkomsten tussen de jonge Hermans en de jonge Wittgenstein. Met de volgende beweringen is hij het echter niet eens: 1. De Jong beweert dat Hermans na de oorlog afrekende met ‘het godsdienstig en metafysisch wereldbeeld’. Daar valt echter niet mee af te rekenen, want religiositeit is onuitroeibaar zoals Hermans zelf maar al te goed wist. Hij wilde dan ook niet met het geloof afrekenen, maar met het geloof dat als waarheid wordt verkocht. Geloof als waarheid verkocht is confessionaliteit, de machtsverschijning van religiositeit: de religiositeit die haar integriteit heeft verkwanseld en slechts bestaat uit dikdoenerij en oplichterij. Iemand die, hoewel onvermijdelijk religieus, toch integer weet te blijven, is een heilige. In Hermans’ werk komen verschillende van dit soort heiligen voor. Hermans’ heilige streeft oprecht naar waarheid, in het volle bewustzijn dat hij zijn irrationaliteit toch nooit de baas zal kunnen worden. 2. De kern van De Jongs kritiek is dat het wereldbeeld van Hermans te onderscheiden valt in een filosofisch gedeelte en het gedeelte dat ‘de mens’ betreft. In het eerste gedeelte steunt Hermans volledig op andere denkers, in het tweede gedeelte brengt hij vooral zijn persoonlijke opvattingen naar voren, meent De Jong. Volgens Smulders haalt De Jong hier twee dingen uit elkaar die nu juist in hun hechte verbondenheid de kern van Hermans’ schrijverschap uitmaken. Een literair wereldbeeld is veel concreter dan een filosofie ooit kan zijn. Volgens Smulders zit Hermans’ wereldbeeld ingewikkelder in elkaar dan De Jong het voorstelt. Hij zou op zijn minst een driedeling willen voorstellen, niet alleen een persoonlijke en een ideeënkant, maar ‘de mens’ aan de ene kant en aan de andere kant zowel een filosofisch gedeelte (met abstracte ideeën) als een antropologisch gedeelte (met ideeën van veel concretere aard). In de ene component staat de ratio centraal en probeert men te reduceren tot de harde kern, terwijl de andere zich juist bezighoudt met de irrationaliteit en daardoor vanzelf uitwaaiert over een veelheid van verschijnselen. Alle drie de componenten worden verbonden en in perspectief gezet door wat Hermans’ meest kenmerkende eigenschap is, namelijk ‘nuchterheid’, zo stelt Smulders. Nuchterheid is geen filosofische term, maar een habitus. Hermans’ nuchterheid stuurde de drie kanten van zijn wereldbeeld aan en stemde ze op elkaar af. Op filosofiosch gebied bracht de nuchterheid hem bij de logisch-positivistische filosofen, op antropologisch terrein bij “de door irrationaliteit mateloos gefascineerde, verlichte godsdienstgeschiedenis. Op het menselijk vlak was de nuchterheid niet minder dan de ‘lifeline voor zijn persoonlijk lot”. Smulders vindt de genadeloze objectivering van zijn gecompliceerde, door argwaan, alertheid en achterdocht beheerste persoonlijk lot een humoristische prestatie waarmee Hermans voor hem steeds opnieuw zijn vitaliteit bewijst. Voor Smulders is deze nuchterheid de sleutel tot zijn wereldbeeld. Over de de logisch-posivistische filosofie, waar waarheid en geloof streng onderscheiden worden, heeft Hermans het nodige geschreven. Maar zeker zoveel heeft hij geschreven over antropologie, die godsdienst herdefinieerde als de kennelijk onbeheersbare drang van de mens tot irrationeel gedrag van de meest uiteenlopende soort. Smulders denkt dat zijn fascinatie voor de één niet groter was dan die voor de ander. ( “In zijn belangrijkste essaybundels Het sadistische universum 1 (1964) en 2 (1970) overheerst zelfs de fascinatie voor irrationeel, door godsdienst bepaald gedrag.”). Ook aan de ideeënkant van Hermans’ wereldbeeld heerst tegenstrijdigheid. Wat betreft de persoonlijke kant: Smulders is van mening dat Hermans’ verhalen ‘tonen’ hoe déze twee componenten van déze ideeënkant met elkaar botsen. De personages maken deze botsing ‘invoelbaar’, voorstelbaar. “Ze geven letterlijk ‘handen en voeten’, zowel aan de verbeelding van een persoonlijk lot als aan die van een universeel filosofisch/antropologisch probleem.” Hermans was geen filosoof, daarin heeft De Jong gelijk, hij was zeker geen godsdiensthistoricus, maar de enige schrijver in onze moderne literatuur die door het fenomeen ‘geloof’ net zo gebiologeerd was als door het fenomeen ‘waarheid’. In de verbeelding van de botsing tusen beide verschijnselen zag Hermans de kans schoon om zijn persoonlijk lot te begrijpen, meent Smulders. 3. Gezien het bovenstaande is het duidelijk dat Smulders De Jong op zijn minst ongenuanceerd vindt als hij betoogt dat Hermans het logisch-positivisme gebruikte om er het geloof van christenen mee aan te vallen, om al het hogere of diepere te ontmaskeren als onzin, dat Hermans geen greintje verstand had van religie en slechts polemiseerde tegen kleinburgerlijke Hollandse protestanten en katholieken in plaats van tegen religieuze denkers van formaat. Met nadruk wil Smulders op iets wijzen dat naar zijn menig fundamenteel is voor een juist begrip van de schrijver Hermans en tot nu toe vrijwel geheel over het hoofd is gezien, namelijk de as Wittgenstein-Weinreb. Hij noemt het een schaal waarop de hele Hermans kan worden afgezet. Zo opent Van Wittgenstein tot Weinreb. Het sadistische universum 2(1970, 2e herz. en verm. dr., 1971) met een biografie van Wittgenstein – de heilige van de waarheid – en besluit met Hermans’ tot dan toe verschenen stukken uit de polemiek over Weinreb – de duivel van het bijgeloof. Tussen deze twee uitersten worden figuren besproken die ergens op de as terechtkomen, overwegend aan de Weinreb-kant. Een voorbeeld uit de middenmoot is Twee families Smith. Dit essay handelt over de familie Smith die een gokimperium in de Amerikaanse stad Reno heeft gevestigd, en over een heel andere, ook Amerikaanse familie Smith die de mormoonse gemeenschap in Salt Lake City heeft gesticht. Naar aanleiding van de laatstgenoemde familie zet Hermans uiteen waarom hij in 1943 als decor voor de roman Conserve de mormoonse gemeenschap heeft gekozen, die elementen uit de Egyptische cultuur heeft geadapteerd. Kort samengevat komt het verhaal erop neer dat culturele waardenstelsels fragiel zijn, dat in de loop van de wereldgeschiedenis krachtig lijkende culturen (zoals van de Azteken) zomaar konden verdwijnen en dat alles waaraan wij nu waarde hechten op de schroothoop van de geschiedenis kan belanden. Toch moet je altijd mee met de waarden van de cultuur waarvan je deel uitmaakt; uiterste nuchterheid ten opzichte van absoluut geachte waarden waarmee je onvermijdelijk omringd bent, is het enige middel om althans enige afstand te bewaren. Conserve is volgens Hermans een romanexperiment op basis van deze grondgedachte en het schrijven ervan werd geïnspireerd door de absurditeit van de bezetting. Wat betreft de as Wittgenstein-Weinreb: in het essay Leven van Wittgenstein beschrijft Hermans het leven van de filosoof. Smulders kent geen liefdevoller essay van Hermans dan dit. Het is met verbijsterd ontzag geschreven. Het gaat Hermans in de eerste en laatste plaats om de onbegrijpelijke bescheidenheid van de ascetische persoon Ludwig Wittgenstein, bij wie leven en werk geheel samenvallen. Smulders noemt hem gebiologeerd door wat Wittgenstein bij uitstek belichaamd heeft: “een vorm van integriteit, waarbij het onderscheid tussen publiek en privé, tussen filosofie en ethiek en tussen filosofie en literatuur niet meer aan de orde is, omdat zij in een hoger verband zijn opgenomen”: een soort heilige. Wittgenstein was voor Hermans een maatstaf. Hij wil hem volgens Smulders inlijven, overmeesteren, doorgronden, niet intellectueel, maar literair. Het is hem dan ook een raadsel dat de ‘schrijver’ Oek de Jong niet gezien heeft dat Hermans’ belangstelling voor Wittgenstein pas in de zoveelste plaats diens ‘logisch-positivistische denkbeelden’ betrof. Hermans schrijft over Wittgenstein allereerst als schrijver. Tegenover Wittgenstein plaatst Hermans Weinreb. Van Wittgenstein tot Weinreb betekent voor Hermans zoveel als: van wit tot zwart, van integriteit tot zwendelarij. Langs de meetlat waarvan deze twee de uitersten vormden, kon Hermans alles leggen waardoor hij gefascineerd was: filosofie, godsdienst, zijn persoonlijk leven, maar vooral de wisselwerking tussen deze drie. Bij de beschrijving van Wittgenstein verliest Hermans van bewondering bijna zijn nuchterheid, op Weinreb raakt hij niet uitgescholden. Maar misschien niet eens zozeer Weinreb zelf, eerder de mensen die er bij volle bewustzijn in waren gelopen, aan wie alles duidelijk was gemaakt maar het niet konden opbrengen dat te erkennen, vormden Hermans’ anti-modellen: professor Presser, maar vooral Renate Rubinstein, Aad Nuis, Harry Mulisch en Rudy Kousbroek. Oek de Jong vergist zich dan ook als hij beweert dat Hermans’ opvattingen over de mens gezien moeten worden als een provocatie, een reactie op het in de jaren veertig en vijftig heersende mensbeeld. In de jaren vijftig heeft Hermans de dominees en pastoors juist met rust gelaten, tenzij ze iets tegen hem ondernamen. Pas in de jaren zestig heeft hij, zoals het geval Weinreb demonstreert, de knoet opgepakt om Weinreb (Frederijk de Vrome), maar vooral diens medestanders af te rammelen. Het enige raadsel dat overblijft is de vraag hoe het kan dat iemand die voortdurend zulke ongemakkelijke opvattingen naar voren brengt toch het literaire charisma verwerft, dat niemand hem ontzeggen zal, tot een ‘onontkoombare’ voorganger zoals Oek de Jong het noemt. Smulders is van mening dat het komt doordat Hermans’ kijk op de wereld verschillende malen op pijnlijke wijze door de werkelijkheid is bevestigd. Dit gebeurde steeds bij gevoelige, zelfs precaire kwesties die vrijwel iedereen aangingen: de relativering van het verzet, het verraad in de kwestie King Kong, de ontmaskering van Weinreb, de houding tegenover Zuid-Afrika. Vooral de kwestie Weinreb lag gevoelig, het leidde rechtstreeks naar de holocaust en het naoorlogse taboe om zich publiekelijk tegen joden te keren. Bovendien had Weinreb zelf een aanzienlijk charisma, vooral bij intellectuelen van aanzien. Het scheelde maar een haar of hij had de prozaprijs van de stad Amsterdam gekregen voor zijn ‘Collaboratie en verzet’. Smulders meent dat men zich achteraf kan afvragen of het wel tot een nieuw onderzoek van regeringswege was gekomen als Hermans niet het volle gewicht van zijn schrijverschap in de waagschaal had gelegd. “Het is dit zwaar bevochten gelijk dat het charisma van Hermans als nuchterling aanzienlijk heeft verhoogd”. En sindsdien is het alleen maar toegenomen. Door de kwestie Weinreb was pijnlijk duidelijk geworden dat de werkelijkheid bleek te kunnen corresponderen met een literair wereldbeeld dat voordien door menigeen als amoreel of onmenselijk was afgedaan. Daardoor won zijn literaire wereldbeeld aan prestige. Vragen als “Moeten wij de fantast Hermans dan echt geloven?” zijn uniek. Vragen waartoe zijn wereldbeeld aanleiding geeft, vragen van dit formaat kan alleen een scvhrijver opwerpen, aldus Smulders. Oek de Jong (Revisor: 25 (1998) 3 (aug) 78-82) noemt het commentaar van Smulders interessant, getuigend van een grondige kennis van het werk van Hermans en van een visie. Smulders lijkt volgens De Jong Hermans in bescherming te willen nemen tegen zijn kritiek en doet dat door een beeld te geven van de schrijver zoals hijzelf hem ziet: als een waarheidszoeker, bijna als een ‘heilige van de waarheid’ en als een nuchterling. Maar in dit beeld valt er nogal veel weg, vindt De Jong. Waar is in dit beeld Hermans’ boosaardigheid, zijn sarcasme, zijn gelijkhebberigheid, zijn verlangen om tegenstanders te vernietigen en zijn obsessies? Waar is de eeuwig teleurgestelde en de eeuwig bedrogene? De Jong vindt het beeld dat Smulders ontwerpt te simpel. Smulders wil aantonen dat de schrijver wel degelijk het nodige van religie begreep. Maar toen De Jong zei dat Hermans een weinig ontwikkeld opvatting over religie had, doelde hij op zijn behoefte zich te keren tegen een antropomorf godsbeeld – in De elektriseermachine van Wimhurst bijvoorbeeld. Voor iemand van zijn intelligentie en sensibiliteit is dat volgens De Jong gewoon naïef. De gesprekken tussen de geologen in Nooit meer slapen over evolutie of schepping, god en natuurwetenschap noemt De Jong echt gesprekken van adolescenten, maar het is heel duidelijk Hermans’ eigen benadering. Geïnteresseerd zijn in het idee dat god ‘denkbaar’ is, en dus ook ‘mogelijk’ zou moeten zijn, het beeld van de engelbewaarder letterlijk nemen en er een personage van maken, zoals hij in Herinneringen van een engelbewaarder doet – alles wijst er volgens De Jong op dat Hermans geen geweldige antenne had voor het spitituele. De Jong noemt dat een weinig ontwikkelde opvatting over religie. Maar dat maakt het niet onmogelijk dat er, zoals Smulders betoogt, in zijn werk naast een filosofische en morele ook zoiets als een religieuze gedrevenheid valt aan te wijzen. Het belangwekkendste in het commentaar van Smulders vindt De Jong zijn uiteenzetting over de betekenis van Wittgenstein en Weinreb voor Hermans. Het is een overtuigend pleidooi en De Jong is achteraf van mening dat hij in zijn essay een plaats had moeten inruimen voor Hermans’ moralisme, zijn publieke gevechten en wat daaruit valt af te leiden over zijn wereldbeeld. Het zou echter De Jongs visie op het wereldbeeld van Hermans niet veranderen. Hij ziet het commentaar van Smulders vooral als een aanvulling op wat hij heeft gezegd en niet als een betoog waardoor dat van hem wordt weerlegd. Arnold Heumakers komt in een volgend nummer van De Revisor (Een metafysica van de strijd. In: Revisor: 25 (1998) 4 (aug) 81-85) terug op de Kellendonk-lezing van Oek de Jong, die in zijn Antwoord aan Kuijper, Pott en Smulders, ondanks alle tegenargumenten, bij zijn visie is gebleven. Volgens Heumakers demonstreert De Jong dat wijsheid soms ziende blind kan maken. Dat De Jong Hermans’ wereldbeeld eenzijdig noemt, en dat volgens hem wijsheid volledig ontbreekt, is geen probleem. Maar De Jong verwijt Hermans ook dat hij niets van religie en metafysica zou hebben begrepen en dat zijn helden nooit weten door te dringen tot hun angsten en zwakheden. De Jong legt Hermans postuum op de divan en herleidt een en ander als een volleerd freudiaan tot diens traumatische jeugdervaringen. Alleen als ‘uitdrukking van een gevecht’ met de obsessies die de schrijver aan zijn kinderjaren heeft overgehouden, kan De Jong Hermans’ wereldbeeld nog waarderen. De suggestie die hiervan uitgaat is dat je een schrijver pas echt kunt waarderen als je zijn wereldbeeld deelt. Zo niet, dan is waardering alleen mogelijk door de schrijver te reduceren tot een psychiatrisch geval. Een tweede suggestie komt erop neer dat literatuur kennelijk samenvalt met het wereldbeeld dat erin wordt uitgedrukt, aldus Heumakers. Hij vindt beide suggesties problematisch. Zo waardeert De Jong wel De tranen der acacia’s (1949) en enkele verhalen uit Paranoia (1953), terwijl die toch geen ander wereldbeeld laten zien dan het werk van Hermans dat De Jong afwijst. Waarom deze roman en deze verhalen wel en waarom bijvoorbeeld Uit talloos veel miljoenen (1981) of Een heilige van de horlogerie (1987) niet? Uit het betoog van De Jong valt volgens Heumakers op te maken dat het antwoord moet zijn dat Hermans in zijn vroege werk nog bezig was zijn wereldbeeld al schrijvende te ontdekken, terwijl het in zijn later werk is verstard tot een dogma, of met andere woorden: de dynamiek is er uit verdwenen. Die dynamiek zit dus uitsluitend in de ontdekking ervan, niet in het wereldbeeld zelf. Tot zo’n oordeel kan De Jong volgens Heumakers alleen komen door de verbluffend grote formele diversiteit van Hermans’ oeuvre geheel buiten beschouwing te laten. Zijn concentratie op het wereldbeeld leidt tot een abstractie, waarbij het specifiek literaire van het werk terzijde wordt geschoven. Bovendien leidt de blikvernauwing van De Jong, die zich beperkt tot het wereldbeeld, ertoe dat hij ook niet meer ziet welke rol het speelt in het oeuvre. Toch ziet De Jong in zoverre in Hermans’ opvattingen een zekere dynamiek, dat hij ze een provocatie, een reactie op het destijds heersende mensbeeld noemt. Maar dit anti-idealisme, deze reactieve kant van Hermans’ denken brengt hem niet tot enig inzicht of appreciatie van de duurzame dynamiek binnen Hermans’ wereldbeeld. De Jong vindt dat Hermans’ kritiek op religie en metafysica niet veel voorstelt en dat hij over de metafysica van zijn eigen romans nooit verder heeft nagedacht. Dit zijn volgens Heumakers merkwaardige verwijten aan een schrijver die – zoals ook al door Wilbert Smulders is opgemerkt – het schrijven van romans een mythologische en zelfs magische bezigheid heeft genoemd, die zijn schrijven ervaart als een soort opdracht. Het is evident dat de religie Hermans als schrijver van meet af aan heeft gefascineerd, zelfs geobsedeerd. De Jong schrijft dat Hermans het logisch-positivisme heeft ingezet als wapen tegen het geloof van de christenen. Dat lijkt Heumakers maar zeer ten dele waar, want de Wittgenstein-adept Hermans begreep volgens hem heel goed dat de religie met filosofische argumenten nooit overwonnen zou kunnen worden. Bovendien was Hermans - zoals Heleen Pott al opmerkte – niet de geharnaste rationalist die De Jong van hem maakt. Hij had slechts zeer beperkt vertrouwen in de zegeningen van wetenschap en techniek, ook al vormden ze de enige solide kennis die er in de wereld te vinden is. Zijn scepsis en pessimisme waren volgens Heumakers aanzienlijk consequenter dan De Jong het doet voorkomen. Hermans’ belangrijkste wapen tegen de godsdienst was niet de rede, maar de literatuur: iets dat in zijn ogen van dezelfde aard was als de religie. Tusssen religie en literatuur bestond voor hem een onmiskenbare verwantschap; beide behoorden, evenals de meeste filosofie, tot het ‘vage denken’, het domein van fantasie en verbeelding. Met het cruciale verschil dat de schrijver zich daarvan bewust is, de gelovige niet; de laatste claimt voor zijn fantasieën de status van absolute waarheid en meent daaraan het recht te kunnen ontlenen andersdenkenden de mond te snoeren. De Jongs verwijt dat Hermans zich nooit in de metafysica van zijn romans zou hebben verdiept, komt wat Heumakers betreft volledig in de lucht te hangen. Hermans’ literaire universum is juist door en door metafysisch, maar zijn metafysica is er een van de ontkenning, zijn waarheid is een negatief van het godsdienstig absolutisme. Wat hem fascineerde was de weerloosheid van de mens. Aan deze weerloosheid hebben de godsdiensten hun bestaan te danken, maar dat geldt ook voor Hermans’ befaamde ‘medelijden’, dat zelfs zo groot kan uitvallen dat het ook de behoefte aan godsdienst omvat, getuige het medelijden dat Alfred Issendorf in Nooit meer slapen (1966) overvalt als hij zich in gedachten over zijn soortgenoten ontfermt. Bij Hermans neemt het de vorm aan van een ‘ontgoocheling’, zoals De Jong het noemt. De mens staat er alleen voor, zoals de verteller van de verhalen in De laatste roker (1991) constateert. Als De Jong de ontgoocheling die hieruit spreekt opvat als een gevolg van kinderlijke frustraties, neemt hij Hermans gewoon niet serieus, meent Heumakers: “Het gebruik dat deze schrijver, nota bene zelf een groot Freud-kenner, bij de verbeelding van zijn ideeën heeft gemaakt van ervaringen uit de kindertijd, is nog geen rechtvaardiging om het een simpelweg tot het ander te reduceren”. De polemiek bij Hermans zit hem niet alleen in de polemische essys, meent Heumakers. Het polemische bepaalt Hermans’ hele oeuvre; het was zijn levenshouding en ook de kern van zijn negatieve’ waarheid. Zijn literaire universum wordt volgens Heumakers geregeerd door de metafysica van de strijd. Het is een vergissing de totale inzet van het gevecht te verwarren met het absolutisme van het zeker weten. Maar het nadeel van een polemisch oeuvre is dat het altijd afhankelijk is van een tegenstander. In de godsdienst had Hermans een waardige tegenstander gevonden. Maar toen de Nederlandse christenen in de jaren zestig en zeventig massaal de kerk de rug toekeerden, is deze tegenstander hem ontvallen. Vanaf dat moment werd hij in zekere zin een strijder op zoek naar een vijand, meent Heumakers. Hij vond vijanden genoeg: de fans van Weinreb, het linkse studentendom, de Groningse universiteit, de tekstbezorgers van Multatuli. Toch hebben ze meer schermutselingen aan de zijlijn opgeleverd dan een herhaling van het alomvattende gevecht waarin hij daarvoor was verwikkeld. Met verstarring heeft dat echter niet zoveel te maken, zoals de Jong meent. Het is zelfs te verdedigen, meent Heumakers, dat Hermans’ wereldbeeld juist in dat later werk zijn souplesse en dynamiek bewees, zo moeiteloos bleek het zich te plooien naar andere, nieuwe stijlregisters. Jammer dat De Jong die later romans niet goed gelezen heeft. Hij zou er niet zozeer de wijsheid van de balans of van berusting, maar wel enig gevoel voor de betrekkelijkheid van de dingen in hebben kunnen ontdekken. Heumakers meent dat De Jong zich heeft laten verblinden door een statisch wereldbeeld bij Hermans en geen oog heeft gehad voor wat Hermans als schrijver nog meer te bieden heeft. Ruim een jaar later (in Vooys: 17 (1999) 3-4 (dec) 30-37) komt Wim Berkelaar nogmaals op deze discusie terug. Het is hem duidelijk dat De Jong een brandende kwestie heeft aangesneden. Het was of hij heiligschennis had gepleegd, zo verontwaardigd werd er op zijn artikel gereageerd. Kees Fens ging elke discussie uit de weg door in de Volkskrant van 6 maart 1998 te volstaan met de constatering dat er over literaire wereldbeelden niet te twisten valt, maar de dichter Peter Swanborn schreef op 28 juli 1998 in de Volkskrant “Hermans krijgt een trap na van een leerling die zijn meester voorbij denkt te zijn”. Berkelaar noemt dit een handige maar ook laffe ontwijking van elke serieuze discussie. Volgens hem is er voor het eerst sinds Hermans’ dood een schrijver opgestaan die fundamentele kritiek leverde op zijn oeuvre. De uitgebreide en diepgravende studies die er tot nu toe over Hermans zijn gepubliceerd, over zijn opkomst als schrijver, de ontstaansgeschiedenis en opbouw van zijn romans en novellen en over zijn literaire opvattingen, zijn doorgaans geschreven door bewonderaars van wie fundamentele kritiek niet mocht worden verwacht, meent Berkelaar. Over de reacties in De Revisor merkt hij op dat Wilbert Smulders, de kenner, het meeste werk maakt van een weerwoord aan De Jong. Berkelaar meent dat De Jong zijn betoog ondermijnt met zijn vraag naar ‘wijsheid’ en zijn impliciete pleidooi voor begrip voor religie. Dit maakt hem kwetsbaar voor kritiek, “zelfs al is het kritiek van een primitieve dweper als Marc Schoorl” (in De Groene Amsterdammer van 10 maart 1999). De Jong had er, meent Berkelaar, beter aan gedaan de vinger te leggen op het verband tussen Hermans’ consequent nihilisme – met een verwijzing naar de hem verwante Céline die (ook) na zijn eerste meesterwerken geen werk van betekenis meer schreef – en zijn creatieve impasse, in plaats van Hermans’ eenzijdigheid aan te vallen. Volgens Berkelaar is bij sommige schrijvers, zoals Harry Mulisch, het nihilisme geen belemmering om ook op latere leeftijd nog boeken van hoog niveau te schrijven. Terwijl, meent Berkelaar, consequent nihilisme de creativiteit op de lange duur vernietigt. Hij kan de interpretatie van De Jong niet in zijn geheel onderschrijven, maar het blijft volgens hem zijn verdienste ten minste een interpretatie te hebben gegeven die tot nadenken stemt. Ook in 1999 verscheen een reactie van Gerrit Komrij, een lezing uitgesproken ter gelegenheid van de inaugaratie van het Willem Frederik Hermans Instituut op 27 september 1999 te Scheveningen, met de titel ‘De tranen der ecclesia’s’ (Amsterdam, 1999) [zie NIWI-samenvatting]

In het voorwoord van zijn proefschrift schrijft W.J. van Zyl dat de grondslag voor zijn studie is gelegd tijdens zijn verblijf in Nederland in 1984 toen hij inspirerende gesprekken kon voeren met zijn vroegere Utrechtse docenten prof. A.L. Sötemann, dr. L. Mosheuvel, prof. J.J. Oversteegen en dr. K. van der Watering. In zijn inleiding omschrijft hij de door hem gekozen term ‘karakter’ als probleemterm. Terwijl de term ‘personage’ in het Nederlands gebruikelijk is, wordt in het Afrikaans, net als in het Engels, eerder naar ‘karakter’ (‘character’) verwezen. De Nederlandse term, die benadrukt dat het om het spelen van een rol gaat, past beter bij de uitgangspunten van Van Zyl, maar “die term gaat egter in teen ‘n ou en algemene skryftradisie in Afrikaans en sal nie alleen lomp aandoen nie, maar ook verwarring veroorsaak.” Van Zyl gebruikt daarom toch ‘karakter’ als synoniem van het Nederlandse personage, en ‘karaktereigenschappen’ en ‘aard’ als synoniemen van het Nederlandse ‘karakter’. Van Zyl onderscheidt bij de theorieën over de benadering van romankarakters twee stromingen, de stroming waarbij de nadruk wordt gelegd op de menselijkheid van de karakters (de mimetische stroming) en anderzijds hun functie binnen de literaire communicatie. In de jaren zestig begonnen onderzoekers als Sötemann de nadruk te leggen op de communicatiefunctie van karakters. Van Zyl verwijst, als hij spreekt over de rol van de lezer, naar de definitie van literaire interpretatie bij J.J. Oversteegen: “een interpretatie is een voorstel tot semantische ordening van de tekstgegevens, op basis van eenduidige beschrijvingen van de linguïstisch gegeven mogelijkheden, en met expliciete argumentatie omtrent de keuzen die niet in talige feiten gefundeerd kunnen worden.” ( J.J. Oversteegen: Beperkingen, methodologische recepten en andere vooronderstellingen en vooroordelen in de moderne literatuurwetenschap. Utrecht, 1982). Wat zijn de mogelijkheden voor de onderzoeker als hij zich richt op de omschrijving van karakters, zo vraagt Van Zyl zich af. Moet hij een uitgebreid receptie-onderzoek doen bij een groep lezers en daaruit conclusies trekken of moet hij zich in de positie van de lezer plaatsen (zoals Oversteegen uiteindelijk ook doet) en dan zorgvuldig alle realisatiemogelijkheden onderzoeken. Van Zyl kiest voor het laatste mogelijkheid, de ‘implied reader’ en hanteert het onderscheid tussen ‘romanwerkelijkheid’ en ‘leeswerkelijkheid’ dat door W. Smulders is voorgesteld (W. Smulders. De literaire misleiding in ‘De donkere kamer van Damokles’. Utrecht, 1983 [zie NIWI samenstelling]). Hij stelt de lezer voor als een geïmpliceerde figuur die – op grond van zijn voorkennis van de gewone werkelijkheid en van de historische werkelijkheid van mei 1940 (de tijd waarin de handeling van Herinneringen van een engelbewaarder gesitueerd is), én op grond van zijn verwachtingen voortdurend hypotheses opwerpt over de aard van de personages. In hoofdstuk 2 ‘Leser en engelbewaarder’ gaat Van Zyl na hoe de lezer geleid wordt bij het vormen van een beeld van het personage van de engelbewaarder engelbewaarder. In hoofdstuk 3 (‘Die engelbewaarder as verteller’) analyseert Van Zyl de uiterst emotionele, in cliché’s sprekende engelbewaarder als verteller. Zijn conclusie is dat de auteur (of ‘vertelinstantie’) door de engelbewaarder als verteller te presenteren het idee van de alomtegenwoordige, alwetende verteller, bovendien in dit geval van rooms-katholieke signatuur, enigszins belachelijk maakt. In hoofdstuk 4 (‘Alberegt, ‘n “realistiese” hoofdkarakter) Alberegt benadert Van Zyl het voornaamste personage van vier verschillende kanten: 1. de gegevens waaruit de lezer zich een beeld vormt van Alberegt (zijn uiterlijk, emoties, beroep, drankprobleem); 2. de vooruitwijzende elementen in de tekst met betrekking tot Alberegts avonturen; 3. de kennis, resp. onkunde met betrekking tot de situatie in mei 1940 en zijn optreden als officier van justitie. Bij dit onderdeel van zijn analyse gebruikt Van Zyl deel 2 en 3 van ‘Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede wereldoorlog’ van dr. L. de Jong, dat in 1969, resp. 1970 verscheen. In de Aantekeningen achterin zijn roman – die een jaar na deel 3 verscheen – heeft Hermans verwezen naar dit werk van De Jong, volgens een criticus als Piet Grijs (J.C. Brandt Corstius) slechts bedoeld “om ons te belazeren”. Van Zyl gaat in op de gevallen waaruit de lezer impliciet commentaar op het werk van De Jong kan aflezen; 4. Alberegts verhouding tot andere karakters. In hoofdstuk 5 (‘Die randfigure’) behandelt Van Zyl alle bijfiguren, waarbij hij aan wil tonen dat Hermans ook via deze randfiguren de lezer zoveel mogelijk in onzekerheid laat, of met andere woorden de leeswerkelijkheid destabiliseert. Wilbert Smulders ( Nieuwe taalgids: 83 (1990) 5 (sep) 449-453) heeft naast bewondering voor de systematische werkwijze en accuratesse waarmee Van Zyl te werk is gegaan, ook kritiek. Hij wil echter benadrukken dat Van Zyls studie een grote verdienste heeft die er niet aan is af te lezen. Geboren en getogen in Zuid-Afrika en, behalve op grond van kortdurende bezoeken aan Nederland, niet van nature bekend met de Nederlandse cultuur, heeft Van Zyl zich volledig toegang weten te verschaffen tot deze door en door Hollandse roman. Van Zyls hoofdthese, namelijk dat de roman de leeswerkelijkheid tot aan de laatste bladzijde blijft destabiliseren en dat dit proces op het punt van de personages tot in de kleinste onderdelen verankerd is, noemt Smulders zonder meer overtuigend. Het is volgens Smulders geen sensationele uitkomst maar juist omdat het voor de hand ligt, wordt de uitkomst pas overtuigend door de nauwkeurige manier waarop de onderzoeker het literaire mechanisme beschrijft. Smulders heeft echter kritiek op het feit dat Van Zyl nergens uitlegt waarom hij met betrekking tot deze roman nu juist de personages in het centrum van de aandacht plaatst. Waarom niet iets algemeners genomen, de ironie bijvoorbeeld, waarvan de personages een bijzondere representatie vormen? Of waarom niet iets specifiekers, de geraffineerde literaire strategie waarmee de enorme ruimte waarin de roman zich afspeelt (heel Nederland, zelfs de lucht boven Nederland) steeds weer wordt teruggebracht tot dat ene eenrichtingsweggetje, de Maarlse Steeg? Van Zyl heeft volgens Smulders niet genoeg oog gehad voor de ironische functie van het koppel engelbewaarder/duivel. Dat zou samenhangen met het feit dat Van Zyl er geen moment bij stilstaat dat deze roman in het werk van Hermans een bijzondere positie inneemt. Herinneringen van een engelbewaarder is volgens Smulders Hermans’ meest sombere, genadeloze roman, loodzwaar zelfs. De gebeurtenissen zijn futiel, belachelijk zelfs en van een zinloze treurigheid: een officier van justitie die een verkeersfout begaat, wat een illegaal in Nederland verblijvend joods kind het leven kost. Nergens anders in Hermans’ oeuvre kent de romanwerkelijkheid een zo hoog ‘operette-gehalte’ en wordt tegelijkertijd iets zo gruwelijks als schuld aan de dood van een kind zo realistisch uitgemeten, meent Smulders. De enige verlichting voor de lezer komt via de ironie. Van Zyl heeft hier geen oog voor, of heeft het niet meegewogen omdat hij – “geheel volgens de literair-kritische zeden van de immanente interpretatie”- konsekwent binnen de roman is gebleven. Toch vindt Smulders dat hij de vraag of de engelbewaarder nu de hele tekst vertelt of slechts gedeelten ervan nogal schools en niet erg vruchtbaar. Een ander bezwaar is dat Van Zyl wel erg systematisch te werk gaat en alle personages (dus ook Sysy en Ottla Lindenbaum) dezelfde behandeling geeft en zo de indruk wekt dat de roman geen centrum zou hebben. Volgens Smulders draait de hele hele handeling om deze twee vrouwelijke personages die tegelijkertijd zo afwezig zijn. Alberegt kleurt Sysy op een hele speciale manier en het meisje Ottla geeft een zeldzaam zware lading aan de hele handeling. Het bezwaar van de strak volgehouden immanente werkwijze wreekt zich ook bij Van Zyls tekening van de verhouding Alberegt-Erik LoosecaatAlberegt-Erik Loosecaat. Hoe specifiek en genuanceerd deze verhouding is, kan pas duidelijk worden als men er bijvoorbeeld de paren Arthur-OskarArthur-Oskar (uit De tranen der acacia’s) of Osewoudt-DorbeckOsewoudt-Dorbeck (uit De donkere kamer van Damokles) naast legt. Smulders noemt de ironie waarmee de tegenspeler van Alberegtgetekend wordt opmerkelijk: “in een boek van een auteur die deze soort ironie tot ver over de helft van zijn oeuvre buiten de deur heeft willen houden.” Smulders stelt vast dat Van Zyls studie nauwgezet en systematisch is en wat zijn hoofdthese betreft geheel overtuigt. Ondanks zijn kritiek vindt hij deze buitenlandse studie een aanwinst voor de neerlandistiek.

Op Pierre Dubois (in De Spectator, weekendblad van De Nieuwe Gids, van 23 november 1947) maken de reeds verschenen afleveringen van De tranen der acacia’s een troebele, onheldere indruk, terwijl hij Conserve waardeert als een gewaagde poging tot bevrijding uit het huiselijke, burgerlijke Nederlandse proza. Gewaagd, en niet helemaal geslaagd. Deze criticus noemt de venijnige kritiek van Hermans, die de nodige tegenstand heeft opgewekt. Hij heeft volgens hem daarin wel iets gemeen met een even bewegelijke, even irriterende figuur als Du Perron. Dubois vraagt om een stevig krediet voor een schrijver met deze talenten en deze durf.