terug  begin  verder
[p. 356]

27. Max Pam W. F. Hermans over Zuid-Afrika

[Oorspronkelijk gepubliceerd in: nrc-Handelsblad, 8 april 1983]

 

Als een tandarts die een onverdoofde zenuw aanboort, heeft de schrijver W. F. Hermans in Nederland weer eens een pijnlijke schrikreactie veroorzaakt. Dit keer werden geen katholieken beledigd en trapte hij niet op H. A. Gomperts zoals een trambestuurder op zijn bel, evenmin weigerde hij een literaire prijs of schreef hij een nieuw hoofdstuk in de Weinreb-affaire, de consternatie gold ditmaal zijn reis naar Zuid-Afrika. Op uitnodiging van de uitgever Human en Rousseau, bij wie enkele van zijn romans - met Zuidafrikaanse annotaties - zijn en worden gepubliceerd, hield Hermans in dit land een aantal lezingen over zijn werk. De eerste berichten die in de Nederlandse kranten over de reis verschenen, wekten een gevoel van bevreemding op bij degenen die dachten zijn geschriften te kennen. Zo zou Hermans niet alleen verklaard hebben ‘dat in Nederland geen vermenging van rassen mag plaats vinden’, maar ook ‘dat de Molukkers eigenlijk apart gezet moeten worden’. In Zuid-Afrika zelf zouden de opmerkingen van Hermans ook niet overal met instemming zijn ontvangen. In die geest meldde het dagblad Trouw onder de kop Houding Hermans schokt Zuidafrikaanse schrijvers reeds op 25 maart dat de auteur op de universiteit van Wes-Kaapland door prof. Jakes Gerwel met weinig vreugde was verwelkomd. Een eigenaardig bericht, want pas vier dagen later, op 29 maart, bezocht Hermans de universiteit, waar hij naar zijn zeggen vriendschappelijk door prof. Gerwel werd bejegend.

Inmiddels is Hermans in zijn woonplaats Parijs teruggekeerd. Hermans spreekt op zijn typische manier, meestal snel formulerend en soms geagiteerd over zo veel domheid in de wereld.

- Ik heb het bezoek gebracht, ik heb er geen spijt van, ik ben er niet rijk aan geworden, maar achter mijn rug ben ik door de Nederlandse kranten op een afschuwelijke manier belasterd. Er zijn mij woorden

[p. 357]

in de mond gelegd, waarvan een ieder die mijn werk kent, weet dat ik ze eenvoudig nooit gezegd kan hebben. ‘Hermans is tegen rassenvermenging’, dat is een fantastische leugen. ‘De Molukkers zouden in aparte getto's moeten worden ondergebracht’. Ik heb alleen beweerd dat de Molukkers zelf er geen trek in hebben om in het Nederlandse volk op te lossen. Zij houden zichzelf apart. Alle moralisten nemen maar aan dat Turken, Marokkanen, Molukkers en waarschijnlijk ook de Surinamers, geen groter ideaal hebben dan spoorloos in het Nederlandse volk te verdwijnen.

De berichtgeving over Zuid-Afrika, ook die in NRC Handelsblad, is voornamelijk afkomstig van Engelstalige journalisten. De Engelsen hebben een grote haat tegen de blanke Afrikaners en omgekeerd. Veel journalisten hebben überhaupt het oogmerk om Zuid-Afrika op welke wijze dan ook te schaden. Vooral de communisten zijn daar op uit. Zij hebben er groot voordeel bij wanneer Zuid-Afrika in een chaos verandert, zoals Angola, Mozambique, Soedan of Rhodesië. Alles wat ook maar een klein beetje begrip voor Zuid-Afrika op kan brengen, moet daarom worden besmeurd.

- Er is u verweten dat u een door de Verenigde Naties ingestelde boycot hebt doorbroken.

- Die boycot bestaat niet. Er is door de vn, die voor de helft bestaat uit landen die even autoritair of nog autoritairder bestuurd worden dan Zuid-Afrika aanbevolen om sancties tegen Zuid-Afrika te treffen. Maar in de praktijk is er, buiten Nederland, geen Westers land dat Zuid-Afrika boycot. Als Engeland daartoe zou overgaan, zou het misschien enige zin hebben, maar de Engelsen strooien met geld om zich heen. De Franse culturele attaché deelt studiebeurzen uit. Wat stelt u zich toch voor? Als u een Zuidafrikaanse boekhandel binnenstapt, ziet u vijfhonderd meter Engelse boeken staan, een meter Afrikaanse boeken en een halve meter Nederlandse boeken. Dacht u dat Amerika boycot? Natuurlijk niet. Geen enkel land is zo gek. Moet Nederland zich verbeelden iets aan de toestanden te kunnen verbeteren door een enkele schrijver die het land bezoekt, te belasteren? Graham Greene loopt er rond. Norman Mailer is er geweest en an-

[p. 358]

dere schrijvers, veel beroemder dan ik. Wat dacht u? - dat de Zuidafrikanen hun hand in eigen boezem steken, wanneer zij het bericht krijgen dat van Jan Wolkers de vijf bestelde exemplaren van Terug naar Oegstgeest niet mogen worden verzonden? Zo werkt het toch niet.

Ieder land dat Zuid-Afrika serieus wil treffen, kan het op alle gebieden treffen, behalve op dat van de literatuur. Maar in Nederland is het precies omgekeerd. Het cultureel verdrag met Zuid-Afrika is opgezegd, maar Shell gaat gewoon door en er zijn ook nog vele andere bedrijven die goede zaken doen. Als Nederland van mening is dat zijn eigen gemeenschap redelijker is, dat de maatschappelijke ideeën hier fatsoenlijker zijn, dan is toch de enige conclusie om die mensen naar Nederland toe te halen om ze te laten zien hoe de toestanden elders zijn. Laat ze dan teruggaan naar hun land om er nog eens over na te denken. Op de Zuidafrikaanse scholen worden opstelwedstrijden gehouden. Wie het beste Duitse opstel schrijft, mag een half jaar naar Duitsland op kosten van de Duitse overheid. Zo behoort het ook te gaan. Dat is de beste reclame tegen de apartheid, maar je moet die mensen niet gaan beledigen alsof het paria's zijn. Door de mensen te isoleren, breng je ze juist bij elkaar. Zo is het toch ook in de Tweede Wereldoorlog met de Duitsers gegaan. Als de geallieerden geen onvoorwaardelijke overgave hadden geëist, was de oorlog misschien eerder tot een einde gebracht. In '43 beseften de meeste Duitsers al dat het een verloren zaak was. Elke nacht ging er een Duitse stad de lucht in, dat ondergingen ze ook niet voor hun lol.

- De verdrukte zwarten willen toch zelf een boycot.

- Dat wordt in Nederland ook verzonnen. Ik ben in Zuid-Afrika geen mens tegengekomen die voor een boycot is. Ik heb blanke, bruine, zwarte schrijvers gesproken, links georiënteerde schrijvers, maar niemand is voor een boycot. Ik bezweer het u! Wat hebben ze er ook aan? Zelfs de meest liberalen vinden een culturele boycot een belediging. Alsof zij kinderen zijn die door Nederland worden gekapitteld.

- Ik ken mensen die zonder een al te moralistisch oog naar Zuid-Afrika gingen, maar die toch aangeslagen terugkwamen.

[p. 359]

- Laat ik voorop stellen dat ik niet ben gegaan als socioloog of profeet. Van het land heb ik geen bijzondere studie gemaakt en als u er mij niet naar had gevraagd, zou ik er nooit over zijn begonnen.

De kleine apartheid, waar men zo zwaar aan tilt, is natuurlijk ook schandelijk. Aparte autobussen voor zwarten en blanken, zoals in Johannesburg - dat is zo archaïsch, dat het in geen enkel land meer bestaat. De mensen die ik heb ontmoet, en dat waren in hoofdzaak de liberalen, spraken daarover met een gevoel van gêne en schaamte. Maar niet overal is de kleine apartheid in de praktijk doorgevoerd. Het hangt sterk af van de gemeenteraden; in Kaapstad bestaat een dergelijke scheiding niet. In veel opzichten deed het land mij aan mijn jeugd denken. Zo'n dertig jaar geleden had je ook in het zuiden van de Verenigde Staten nog aparte autobussen en scholen voor zwarten.

- Die discriminatie werd door de centrale regering in Washington systematisch tegengegaan.

- Dat poogt men in Zuid-Afrika ook, maar de regering kan niet altijd krachtig genoeg een ander beleid voeren. Er komen verkiezingen over de vraag of de Aziaten en de kleurlingen het stemrecht terug zullen krijgen, dat hun in de tijd van Malan is afgepakt. Maar bij die verkiezingen is rechts te sterk. Rechts is voor het land een even grote bedreiging als het communisme van links.

Men heeft in Nederland over de apartheid soms de vreemdste ideeën. Voordat ik wegging, vergeleek een van mijn vrienden Zuid-Afrika met Hitler-Duitsland. Daaraan moest ik denken, toen mij een merkwaardig voorval overkwam. Ik reed met iemand in een auto over de schitterende Zuidafrikaanse wegen. Wij zaten te babbelen en die man reed 120 km per uur, terwijl als maximum snelheid slechts 100 km is toegestaan. De bestuurder ziet het kabeltje niet, dat over de weg ligt en een halve kilometer verderop worden wij aangehouden door twee zwarte politieagenten. Mijnheer, u heeft 120 km gereden. Erkent u dat? Ja, ik erken, waarop een van de zwarte agenten een boete uitschrijft van 150 rand, een bedrag ter grootte van 150 rijksdaalders. Begrijpt u? Dacht u dat Hitler joodse politieagenten in dienst zou hebben genomen? Ja, Weinreb dan,

[p. 360]

maar dat was dan ook de enige! In de Zuidafrikaanse kranten mag geen propaganda gemaakt worden tegen de anders gekleurde mensen. Wie iemand voor kaffer of koelie uitscheldt, kan een hoge boete krijgen, terwijl de joden in Duitsland openlijk beledigd mochten worden. Ik zeg dat niet om de apartheid goed te praten, maar omdat men in Nederland vooroordelen heeft die nergens op slaan.

Ik vermoed dat de bewoners van Zuid-Afrika zeer tragisch zijn en dat zij nog tragischer zullen worden. Ik ben niet optimistisch, maar ik ben gelukkig geen profeet. De Zuidafrikaners hebben er geen enkel belang bij om de rassenvooroordelen in stand te houden. Het is een utopische gedachte, maar de enige uitweg lijkt mij dat er na een billijker verdeling van het gebied een soort statenbond zoals Zwitserland wordt gesticht. In Zwitserland wonen de Duits, Frans en Italiaans sprekenden toch ook apart.

- Maar het is de Duits sprekenden niet verboden om in het Franse gedeelte te komen.

- Gesteld dat in Zwitserland de bewoners van de Italiaanse kantons zich massaal rondom Basel en Zürich in lege olietonnen zouden gaan vestigen, dan zoudt u eens moeten zien wat er in Zwitserland zou gebeuren.

Wat zijn de consequenties voor Zuid-Afrika? Wat ze daar niet willen is het type van de Zuidamerikaanse stad: een blank gedeelte met daaromheen eindeloze slums, waar mensen in rioolbuizen en olietonnen wonen. Die mensen zijn door misdadige ondernemers naar de stad gelokt met het verhaal dat er werk te vinden is, wat meestal niet het geval is. Ik geef toe, de wijze waarop men in Zuid-Afrika de mensen hardhandig naar de thuislanden verwijdert, heeft helemaal mijn instemming niet, maar u moet goed begrijpen dat de zwarte bevolking voor de helft uiterst primitief is. Primitief niet in de zin van lager staand, maar in die van minder ontwikkeld. Hun culturele opvattingen wijken totaal af van de Westerse normen.

- Men zou daarom beter een gerichte onderwijs-politiek kunnen voeren dan de zwarten in de thuislanden te stoppen.

- Ja, dat is ook zoiets. In progressieve kringen in Nederland heeft men er absoluut geen enkel idee van wat het werkelijke probleem

[p. 361]

van Zuid-Afrika is. Het probleem is niet eens zo zeer de apartheid, alswel de bevolkingsexplosie. In het jaar 2025 zullen er 70 miljoen mensen zijn, waarvan een tiende gedeelte blank is. U begrijpt toch wel dat zo'n land een kader moet hebben, dat ze er geen enkel belang bij hebben om de mensen dom te houden. Het is toch volstrekt onmogelijk dat vijf miljoen blanken de grote zwarte meerderheid blijven administreren. Men probeert daarom met alle mogelijke middelen de zwarte groepen een eigen kader te geven.

- De kwaliteit van het onderwijs dat aan zwarten wordt gegeven is toch ontzaglijk veel lager dan die van de blanken?

- Maar dat wordt niet met opzet gedaan. Alle moeite die men doet om de mensen te ontwikkelen, stemt dikwijls niet overeen met hun eigen culturele opvattingen. Hierbij komt nog dat de kleine groep van zwarte ontwikkelden onmogelijk voldoende onderwijzend personeel kan voortbrengen voor de miljoenen die dat straks nodig hebben. Dat er zo veel zwarten in Zuid-Afrika zijn, is niet de schuld van de blanken, dat komt omdat er velen uit andere landen toestromen en omdat de zwarten niets van geboortebeperking willen weten. De tragiek is toch dat een chaos alleen voorkomen kan worden door een staat te creëren die op Westerse leest is geschoeid. Natuurlijk zijn veel zwarten niet gemakkelijk tot medewerking geneigd, omdat zij een gerechtvaardigde haat hebben tegen de blanke heerschappij.

- Waren de thuislanden niet deprimerend om te bezoeken?

- Ik ben het hele land doorgereisd, maar ik heb zeker niet alles gezien. Over een boycot gesproken: de mensen hingen aan mijn lippen en ik kon mij gewoon niet altijd losrukken, zo blij waren ze om een schrijver uit Nederland te ontmoeten.

Speciaal op mijn verzoek heb ik bij Grahamstad een zwarte wijk bezocht die naar men mij zei, zeer arm was. Er woonden vijftigduizend mensen, niet in rioolbuizen en olietonnen, maar in niet al te rijke huisjes die altijd nog aanzienlijk beter waren dan soortgelijke onderkomens die ik in Kenia en Tanzania heb gezien. Dat zei ik tegen mijn vriend, de linkse schrijver André Brink. ‘Ja dat zegt onze regering ook altijd’, antwoordde hij. Maar toch is het waar. Wat

[p. 362]

dacht u? Als Zuid-Afrika zo'n grote hel is als altijd in Nederland wordt gedacht, waarom heeft men dan zo'n grote moeite om de tienduizenden tegen te houden die uit Mozambique komen, een volksrepubliek waar het heil nog door Marx zelf is gebracht.

- Maar daar gaat het toch niet om. Wanneer het elders nog treuriger is, dan kan dat toch geen argument zijn om binnen de eigen staat ook onrechtvaardig te zijn en maar halve krotten neer te zetten.

- Wanneer u denkt dat er niets aan de krotten wordt gedaan, dan heeft u het mis. Ik ben in twee thuislanden geweest. Bophuthatswana is zeer welvarend, evenals Transkei. Ciskei is zeer arm. In Bophuthatswana is weliswaar geen goud, maar er is wel een casino waar het goud naartoe vloeit.

- En de thuislanden omvatten maar 13% van het totale gebied van Zuid-Afrika.

- Ja, maar u moet niet vergeten dat een groot gedeelte woestijn is en nauwelijks bewoonbaar.

- Je verdeelt Nederland. De ene helft geef je Rotterdam, Amsterdam en omstreken, de andere helft de Achterhoek en Drente. Dat is toch niet geheel eerlijk.

- Maar wat zou een veeboer in Amsterdam moeten beginnen?

- Als je toevallig zwart bent geboren, dan ben je voorbestemd om veeboer te worden.

- Ach welnee, mijnheer. Je wordt door niemand voorbestemd. U denkt toch niet dat die mensen geen individualiteit hebben? Mensen wonen grotendeels al in gebieden die traditioneel de hunne waren. Dat het eerlijk gaat, zult u mij niet horen beweren. Maar in principe is iets van de thuislanden te maken. Het is toch duidelijk dat er na verkiezingen van one man one vote een burgeroorlog zal uitbreken. Niet alleen tegen de blanken, maar ook tussen de zwarten onderling. De zwarte bevolking bestaat uit ten minste zeven hoofdstammen. Als iemand in het gezelschap van een Zoeloe zegt dat hij een Venda als bediende in dienst heeft genomen, dan spuugt de Zoeloe van verachting op de grond. Wat stelt u zich voor? Wanneer de groep van 17 miljoen zwarten homogeen was, dan zou er toch geen sprake kunnen zijn van een overheersing door vier miljoen blanken.

[p. 363]

- Rhodesië heeft ook geen burgeroorlog opgeleverd.

- Dan leest u de verkeerde kranten. Daar zijn twee stammen, de Shona en de Matabele. De Shonastam is bezig de Matabele volledig uit te roeien. Heus, dat vindt men daar gewoon. Hoeveel lijken zijn er nu in Rhodesië gevonden? Tien, twintig? Duizenden, mijnheer. Daar vindt volgens een paginagroot artikel in The Herald Tribune een genocide plaats op grote schaal.

- Zoals u de situatie beschrijft, lijkt die hopeloos, want ook zonder invoering van de democratie zal er een burgeroorlog komen.

- Wat ik hoop of niet, is voor die mensen niet relevant. Ik wil ze alleen geen trap in de rug geven. Ik ben geen profeet, ik vertel ook geen vrome leugens. Het enige dat ik wil beweren is dat de praatjesmakers die op het Kleine-Gartmanplantsoen achter hun biertje zitten ook niet de ideale oplossing in petto hebben.

- Wat is uw mening over de tjoeki-tjoekiboten van Gerard van het Reve?

- Dat is volkomen misplaatst, die flauwe kul van Van het Reve lees ik al vijftien jaar niet meer. Ik kan heel veel, maar u gelooft toch hoop ik wel, dat ik hier in Parijs ook niet in staat ben om de Nederlandse televisie te zien. Maar de enkele keer dat hij iets verstandigs zegt, komt er een groot kabaal.

- Wolkers en Mulisch in een concentratiekamp. Is dat een verstandige gedachte? Dat kunt u niet menen.

- Wolkers en Mulisch zijn er nu te oud voor. Zij zouden het geen halve dag overleven. Maar als ze in hun jeugd uit opvoedkundig oogpunt één dag in een communistisch concentratiekamp waren gezet om de volgende dag weer te worden vrijgelaten, zouden ze nu niet al die onzin over Cuba en Rusland hebben verteld.

- Zou Multatuli het in Zuid-Afrika hebben uitgehouden?

- Multatuli kon het nergens uithouden, maar hij was geen anti-kolonialist. Hij zag de blanke als de genereuze organisator van een primitieve maatschappij. Overigens wordt Multatuli daar zeer veel gelezen. De Max Havelaar is een populair boek. Het is niet verboden en er wordt ook niet van gezegd dat het de mensen op verkeerde gedachten brengt. In een van de bibliotheken van een universiteit was Multatuli de enige Nederlandse schrijver, van wie een portret

[p. 364]

aan de muur hing.

- Maar Multatuli is literatuur voor de liberalen.

- Dat zijn de mensen die ik voornamelijk heb ontmoet. U dacht toch niet dat ik naar Zuid-Afrika ben gegaan om de Herstigte Nasionale Partij of de Verkramtes aan te moedigen. Ik zie mijn reis als humanitaire hulp op geestelijk terrein. Ik heb de toegang tot de buitengewoon progressieve en verlichte boeken die ik schrijf, vereenvoudigd.

Het is een van de weinige keren dat Hermans uitbundig lacht. Ik vraag hem waarom zijn vrouw, een Surinaamse, niet is meegegaan. Zij zou ongetwijfeld de status van ‘ereblanke’ hebben gekregen.

- Ik was blij dat zij niet is meegegaan. De Zuidafrikanen zouden het heerlijk hebben gevonden. ‘Zie je wel, mijnheer Hermans neemt zijn Surinaamse vrouw mee, er is bij ons niets aan de hand.’ Voor de Nederlandse kranten is het natuurlijk nooit goed, of ze mee zou zijn gegaan of niet. Het was haar eigen beslissing. Achteraf geef ik haar gelijk. Wij zouden inderdaad niet veel last hebben gehad, maar het idee dat je in een land bent waar gemengde echtparen niet te zamen in elk willekeurig hotel mogen logeren, is toch onaangenaam. De apartheid is natuurlijk ook een standskwestie. In de dure hotels is juist geen discriminatie, niets. In de vliegtuigen ook niet.

- De zwarte kan dat toch niet betalen.

- Dat is weer zoiets. Hoe haalt u het toch in uw hoofd? Dacht u dat er geen zwarten in de dure hotels en de vliegtuigen zaten? Het zijn natuurlijk de beter gesitueerde zwarten.

- Is het voor een schrijver geen vreemde belevenis om uitgenodigd te worden in een land waar censuur bestaat?

- De censuur zit als volgt in elkaar. Er bestaat een censuurraad. Wanneer een Zuidafrikaanse burger klachten heeft over een boek, kan hij een officiële klacht indienen. Die mogelijkheid bestaat ook in Nederland, maar dan kom je alleen terecht bij de gewone rechter. De klacht wordt voorgelegd aan een commissie, die hem ontvankelijk verklaart of niet. De uitgever of de auteur kan in hoger beroep gaan. Krijgen zij opnieuw ongelijk, dan wordt het boek een jaar verboden. Auteurs die het geluk hebben dat enkele van hun boeken

[p. 365]

korte tijd verboden zijn, zien daarna hun bekendheid en oplagecijfers stijgen. De auteurs die ik heb gesproken, Brink en Leroux, waren er trots op dat hun boeken enige tijd verboden zijn geweest. In Zuid-Afrika mag veel meer dan men hier denkt. Toen ik wegging, zei iemand - bepaald geen revolutionair - nogal fronsend: ‘Zuid-Afrika? Dat is toch het land waar Hemingway verboden is?’ Maar het is niet waar. De boeken van Hemingway liggen in de winkels. Faulkner is niet verboden, Joyce ook niet. Lady Chatterley's Lover van Lawrence is niet verboden. Playboy wel. De boeken van Breytenbach zijn overal verkrijgbaar; hij is onder de lezers enorm populair. Geen schrijver heeft daar zo veel literaire prijzen gekregen als Breytenbach. Ook Breytenbach heeft kritiek op mijn reis naar Afrika. Ik vraag me af waarom hijzelf het goede voorbeeld niet heeft gegeven, waarom hijzelf Zuid-Afrika niet boycot. Het ene boek na het andere van Breytenbach wordt daar gepubliceerd.

Jan Wolkers is zelfs niet verboden. Alleen de omslag van een boek waarop hij zichzelf om origineel te wezen in kleur zonder broek heeft laten afbeelden, is verboden. De tekst zelf niet. Harry Mulisch is niet verboden, zelfs Jan Cremer niet. Van Een bruid in de morgen van Hugo Claus heb ik stapels zien liggen en het is bovendien geloof ik opgevoerd. Waarom ook niet? Dat alles is toch de beste reclame tegen de apartheid. U denkt toch niet dat de Zuidafrikaanse regering er hoofdpijn van krijgt als een uitgever zijn boeken niet wil verzenden. Dat land is zo groot als West-Duitsland, Frankrijk en Portugal samen. In Kaapstad heb ik gepraat met de directeur van de nationale bibliotheek. De verhouding binnen de verboden literatuur, zo vertelde hij mij, is veertig procent wegens onzedelijkheid en zestig procent uit politieke overwegingen. Marx als studiemateriaal is niet verboden, maar vlugschriften van doorgaans communistische aard staan op de index. Het is natuurlijk een heel puriteins land. Vaak gaat het om het soort boekjes dat wij in de sigarenwinkels zien liggen. Zwoele nachten in Hong Kong, u zou het niet verbieden, maar u zet er - naar ik hoop - toch ook uw boekenkast niet mee vol.

Dan zet Hermans eigenhandig de taperecorder stil, maar niet dan nadat

[p. 366]

hij er de interviewer nog eens op heeft gewezen dat de culturele boycot van Nederland jegens Zuid-Afrika zijns inziens slechts is ingegeven door de haat van Nederland tegen zijn eigen schrijvers en zijn eigen cultuur.

Ik heb de indruk, zeg ik tegen hem, dat u alle landen van de wereld wil bereizen, behalve Nederland.

- Dat ziet u ook al verkeerd. In juli '82 ben ik nog voor het laatst in Nederland geweest. Maar alleen omdat mijn vriend Dr. Frans A. Janssen cum laude promoveerde. Soms is Nederland rechtvaardig, maar meestal niet.

terug  begin  verder